Nu te zien

Klooster begane grond gang Oost

ABM bh521a

beeld

Maria met kind

onbekend (Utrecht)
onbekend (Gelre)

1420 - 1429

eikenhout, verf

bruikleen

1948-07-20

Maria is staande voorgesteld. Zij rust op haar rechterbeen en staat met de rechtervoet op een slip van haar kleed. Zij neigt het bovenlichaam iets naar rechts. Ze heeft het hoofd gewend naar het Christuskind, dat ze op haar rechterarm draagt. In zijn rechterhand houdt hij een appel, terwijl zijn linkerhand op de borst van Maria rust. Maria draagt een lang, hooggegord gewaad en een mantel, die van rechts naar links voor het lichaam langs is geslagen en die zij aan weerszijden onder beide armen ophoudt. De mantel, die tevens haar hoofd bedekt, hangt in een reeks driehoeksplooien voor het lichaam neer. De spitse neuzen van haar schoenen zijn zichtbaar. De gesp van haar kleed is fraai uitgewerkt. Het kind draagt een tuniekje, dat met een knoop op de borst is gesloten. Maria staat op een klein onbewerkt grondje.

Polychromie:
Sporen van meerdere lagen polychromie. Incarnaat: de onderste zichtbare laag is gelig, waarop minstens twee lagen roze. Het haar van Maria en kind was oorspronkelijk verguld. De vergulding zat op een rode bolus, waaronder een witte krijtgrond. Op de vergulding op het haar van Maria sporen van donkerbruin en daaroverheen sporen van een geheel witte afwerking. Sporen van grijsblauw? op het kleed van Maria en rood op de mantel aan de rechterzijkant van het beeld. Goud op rode bolus op de hand van Maria (overgelopen van het tuniekje van het kind?). Rood onder het steeltje van de appel. Op het uiterste puntje van de bovenste (originele) grond, groen. Sporen van witte beschildering op het standvlak.

Techniek/staat
De achterzijde is licht bewerkt. Het onderste deel van de grond is met acht grote, gesmede nagels apart aangezet; het loopt naar achteren schuin op; eronder zijn twee schuine spieën toegevoegd om het beeld recht te laten staan. Aan de linkerzijde is in de slip van de mantel een stuk aangezet door middel van zes houten pennetjes. De linkeronderarm van Maria en de kroon ontbreken.

Het beeld is aan de zijkant gescheurd en voorzien van kopse invoegingen. Stukjes ingevoegd in mantel en grond voorzijde. In de rand van de aangezette grond meerdere spijkers en spijkergaten. Drie kleine gaatjes boven op het hoofd van het kind. Een stopje in de rug van het kind. Aan de achterzijde van het beeld, iets boven het midden een gat, gestopt met een afgezaagde dook. Op de schouders twee gestopte gaten. Aan de achterzijde vijf grote gaten, één gevuld met vloeibaar hout, de vier andere ooit gevuld; resten van een plakkerige substantie. In het midden van de rug een aantal kleine spijkergaatjes (één ervan met een ijzeren nagel) en achter in het hoofd één gaatje. Boven op het hoofd van Maria, ten opzichte van het midden iets naar achteren, een gat met een afgebroken pen of stop. Aan de linkerkant van de sluier twee spijkergaatjes en aan de rechterkant één. Aan de voorzijde onderaan in de mantel een klein gestopt gaatje, lijkt wel verkleurd. In het midden van het standvlak twee moderne gaten. In één ervan een ijzeren plug. Langs de rand enkele kleine gaatjes met spijkers.

Inv. Rientjes: Gelders/Kleefs, begin 15de eeuw (later: ca. 1430)
Utrecht 1913: Nederrijns, 1ste helft 15de eeuw.
's-Hertogenbosch 1913: midden 14de eeuw.
's-Hertogenbosch 1914 (Vogelsang): Vogelsang noemt het "geen eersterangs werkstuk". Hij dateert het rond 1400: "In weerwil van de vrije buiging der plooien, het aangekleeden kind en de hooggegorde tuniek, kan deze Madonna toch wegens de behandeling van haar en oogen moeilijk vroeger worden gesteld." Als herkomst geeft hij Nederrijns en vergelijkt het met twee stukken in de ABM-collectie, waarvan hij er slechts één noemt: ABM bh271 (Kleef-Gelre, ca. 1425).
Bouvy 1947: Het beeld is ontstaan in een Gelders of Kleefs atelier in de eerste decennia der 15de eeuw, voor welke datering wij tevens een aanwijzing vinden in de hoge gordel.
Jaarverslag 1948-49: idem, vanwege de hoge gordel en de plooitjes op de borst van Maria, maar wel een 13de-eeuws type.
Timmers 1949: Gelders, 1ste helft 15de eeuw.
Nijmegen 1950: Gelders, ca. 1430.
Roermond 1953: idem, 1ste h. 15de.
Arnhem 1952/53: Gelre, ca. 1430.
Eindhoven/Utrecht/Maastricht 1953/54: idem.
Antwerpen 1954: Gelre, 1e helft 15de eeuw.
Amsterdam 1958: Noord-Nederland, begin 15de eeuw.
Bouvy 1959: Gelre, begin 15de eeuw; ontstaan onder invloed van de Noordfranse ivoren. 'In dit materiaal is de natuurlijke vorm van de olifantstand beslissend, waarbij uitstekend past de overdreven toepassing van het systeem der contrapost, die zich uit in een heupwiegende houding.'
Van Haaren 1960: Noord-Nederland, begin 15de eeuw.
Utrecht 1962 (Bouvy): Gelders-Kleefs, omstreeks 1430. Het beeld sluit aan bij de zgn. "Schöne Madonnen". Vergelijk inv.nr. ABM bh262 en 271.
Wenen 1962: idem.
's-Gravenhage 1963: idem.
Müller 1963: trekt in zijn boekbespreking van Utrecht 1962 Bouvy's datering in twijfel vanwege het 13de-eeuwse type en de stijl, die niet in overeenstemming zijn met de vooruitstrevende Nederlandse sculptuur rond 1430, en concludeert: Gelre/Kleef, eind 14de eeuw.
Keulen 1978 (De Werd): Neemt de datering van Müller over en voegt eraan toe dat de plooival nog geen, door concentratie van de plooien, vloeiende hoofdaccenten te zien geeft.
Schulte 1982: Kleef-Gelre, ca. 1400. Status quaestionis. Neemt zonder toelichting een middenpositie in tussen de vroegere en de latere dateringen.
Klinckaert 1990: sluit zich bij de opvatting Gelre-Kleef, ca. 1430 aan. Qua iconografie gaat het stuk terug op een vroeg 14de-eeuws, Frans type. Klinckaert vergelijkt het met een Maria uit het Musée des Beaux Arts te Arras van Jean Pépin de Huy (1329), dat inderdaad gespiegeld dezelfde iconografie heeft. De Gelderse herkomst wordt bevestigd door de herkomst uit Heumen en door de sterk gestileerde weergave van het haar.
Tummers 1997: tweede helft 14de eeuw.
Kevelaer 2001 (Lemmens): Nederrijn-Gelre, ca. 1430. In Nijmegen ontstaan? Nl. de grootste stad van Gelre en dicht bij Heumen gelegen. [lit.opg. verouderd]

Van Vlierden: Het stuk lijkt inderdaad overeenkomsten te vertonen met ABM bh271, onder andere in het vrij brede gelaatstype met de iets bolle ogen, de hoge gordel en de platte plooitjes van het kleed daarbij, en in de opeenvolging van enkele grote schotelplooien met enkele driehoeksplooien in de mantel. De Maria van Heumen lijkt wat minder diep ondersneden en wat fijner uitgewerkt dan ABM bh271, nu in Weert. De kleding van de Maria van Heumen valt wat sluiker en zij heeft een minder sterk contrapposto. Het tweede stuk dat Vogelsang bedoelt is waarschijnlijk ABM bh262, Kleef-Gelre 1425-1434. Dit stuk is echter stilistisch minder verwant.

Het beeld was tot de restauratie van Clavaux in 1948 witgeschilderd. Maria droeg in haar linkerhand bovendien een bloeiende tak. Afbeeldingen van deze toestand in: Utrecht 1913, Den Bosch 1913 en Bouvy 1947. Volgens de inv. Rientjes is de overschildering door Clauvaux afgenomen. De linkerarm zal toen ook zijn verwijderd (geen verslag).
Tijdens de restauratie van 1948 werden uit het hoofd van Maria relieken gehaald, die heden in depot worden bewaard (ABM bh521b). Het betreft een stukje wit linnen dat deels met donkergrijs garen is dichtgenaaid, een groen draadje en een klein stukje oranje en groen geweven stof dat is dichtgevouwen. Bij de relieken is een strookje perkament aanwezig, de cedula, waarop in rode minuskels de tekst "van maria(?) magdel/lene(n) heylic(?)oir(?)". Het zijn dus relieken van de heilige Maria Magdalena, waarschijnlijk van haar kleding.

Bij besluit van 25 oktober 1985 is het stuk op de lijst van Wet tot behoud van cultuurbezit geplaatst vanwege de zeldzaamheid van sculpturen uit de periode van de "Internationale Stijl": "Dit beeld is ontstaan onder invloed van de Franse ivoren, vormt een hoogtepunt in deze stijl."

Er is in 1990 een kopie van kunststof gemaakt door het Laboratorium voor Museumtechnische Werkzaamheden te Amsterdam, die is geplaatst in de r.k. kerk van Heumen. Een tweede kopie is gemaakt in 1996 op verzoek van pater D. Koster van de St. Martinuskerk te Noorden. (zie corr. hangmap)

Hout- en steensculptuur van Museum Catharijneconvent, ca. 1200-1600  (Marieke van Vlierden), 2004, p. 97, 99De gouden eeuw van Gelre : kunst en cultuur in het oude hertogdom , 2001, cat. nr. III-15, afb.Advies actualisering WBC-lijst : Wet tot Behoud van Cultuurbezit , 2000, p. 8Museum Catharijneconvent : agenda / diary 1999  (Niels H. Koers), 1998, afb. week 41Het Rijk van Nijmegen, westelijk gedeelte  (A.G. Schulte), 1982, p. 166-167, afb. 194Die Parler und der Schöne Stil, 1350-1400 : europäische Kunst unter den Luxemburgern  (Anton Legner), 1978, deel I, p. 116Buchbesprechung: D. Bouvy, Beeldhouwkunst Aartsbisschoppelijk Museum Utrecht, Utrecht 1962  (Th. Müller), 1963, p. 247Buchbesprechung: D. Bouvy, Beeldhouwkunst Aartsbisschoppelijk Museum Utrecht, Utrecht 1962  (Th. Müller), 1963, p. 247Kunst uit kerkelijke musea in Nederland  (H.J.A.M. van Haaren), 1963, nr. 70, afb. 20Beeldhouwkunst : Aartsbisschoppelijk Museum Utrecht  (Désiré Bouvy), 1962, cat. nr. 48, afb. 26Europäische Kunst um 1400 , 1962, cat. nr. 367De Nederlandse Bisschoppelijke Musea in: Kunst en religie 42 (1960) 3/4  (H.J.A.M. van Haaren), 1960, p. 49-96, afb. 13Middeleeuwse kunst der Noordelijke Nederlanden  (David Cornelis Roëll), 1958, cat. nr. 263, afb. 122De madonna in de kunst : catalogus met 80 afbeeldingen , 1954, p. 48, cat. nr. 168De madonna in de kunst : tentoonstelling in het Koninklijk Museum voor Schone Kunsten , 1954, cat. nr. 168Onze beeldhouwkunst der late middeleeuwen  (Désiré Bouvy), 1953, cat. nr. 1Laat-middeleeuwse kunst uit Opper-Gelre , 1953, cat. nr. 3"Lumen Christi" : tentoonstelling van religieuse kunst uit Nijmegen en omgeving , 1950, nr. 41Jaarverslag Aartsbisschoppelijk Museum Utrecht 1948 en 1949 , 1950, p. 6, afb. 5Houten beelden : de houtsculptuur in de Noordelijke Nederlanden tijdens de late middeleeuwen  (J.J.M. Timmers), 1949, p. 25, afb. 23De middeleeuwsche beeldhouwkunst in de Noordelijke Nederlanden  (Désiré Bouvy), 1947, p. 63, afb. 56De oude kerkelijke kunst in Nederland : gedenkboek van de nationale tentoonstelling te 's-Hertogenbosch in 1913 : afbeeldingen der belangrijkste voorwerpen  (Jan Adriaan Frederiks), 1914, p. 95, afb. 145Catalogus der Nationale Tentoonstelling van oude kerkelijke kunst te 's-Hertogenbosch juni - september 1913  (Jan Kalf), 1913, cat. nr. 746Tentoonstelling van Noord-Nederlandsche schilder- en beeldhouwkunst vóór 1575 , 1913, cat. nr. 136Sprekend verleden [1959] , p. 51, afb.De Noordnederlandse houtsculptuur uit de periode van de 'Internationale Stijl' in het Rijksmuseum Het Catharijneconvent te Utrecht  (Jan Klinckaert), 1990 (typescript)

Ziet u een fout of heeft u extra informatie over dit object?
Laat het ons weten!