Drieluik met Kruisiging van Christus
Atelier van Cornelis Engebrechtsz., ca. 1520
ABM s106

Op het linkerluik draagt Christus zijn kruis naar de Calvarieberg en wordt hij ontkleed. Op het middenpaneel is de Kruisiging te zien en op het rechterluik de Verrijzenis. In de bovenhoeken van de luiken zijn in grisaille (grijstinten) oudtestamentische voorstellingen geschilderd. Dit zijn voorafbeeldingen van het lijden van Christus. De geschiedenis van Abraham en Isaak, links en in het midden, verwijst naar het offer dat Christus zal brengen. Ook de door Mozes opgerichte koperen slang wordt vergeleken met het kruis van Christus. Wie naar de slang kijkt, zal worden gered. Op het rechterluik wordt Jonas uitgespuugd na een verblijf van drie dagen in de buik van de walvis. Dit is een verwijzing naar de opstanding van Christus, die na drie dagen plaatsvindt.

zaaltekst tentoonstelling

Verborgen verhalen : oude meesters uit eigen collectie

2011

Niet in het museum te zien

ABM s106

schildering, drieluik

Drieluik met Kruisiging met meerdere figuren

atelier Cornelis Engebrechtsz. (schilder)
Meester van de Weense Wegzending van Hagar (schilder) naam vervaardiger onzeker

1515 - 1520

olieverf, paneel

schenking

1882-09-19

Op het middenpaneel hangt in een berglandschap met ruïnes Christus aan het kruis tussen de twee moordenaars. Links van het kruis met Christus staat Maria, gesteund door Johannes. Achter hen drie vrouwen. Maria Magdalena omarmt de kruispaal. Rechts is de gelovige hoofdman voorgesteld. Wijzend naar Christus wendt hij zich tot drie figuren in harnas. Rechts op de achtergrond enkele ruiters.
Het linker zijpaneel toont een bergachtig landschap waarin Christus wordt ontkleed door twee beulsknechten. De doornenkroon ligt voor hem op de grond. Op het middenplan is de kruisdraging te zien. Op het rechter zijpaneel is de verrezen Christus voorgesteld met de kruisvaan in zijn linker hand, staande op het ongeopende graf. De grafsteen is voorzien van een zegel. Op de voorgrond drie wachters en rechts in de verte de drie vrouwen.

De panelen zijn aan de bovenzijde afgerond. Ze zijn gevat in lijsten die zijn voorzien van grisaille-schilderingen met renaissance-ornamentiek. De aan weerszijden van het middenpaneel perspectivisch weergegeven pijlers lopen door op de zijpanelen. In de zwikken boven de pijlers zijn vier typologische voorstellingen uit het Oude Testament te zien. Op het middenpaneel zijn dat links het offer van Isaak en rechts de oprichting van de koperen slang. Op het linker zijpaneel een afbeelding van Abraham en Isaak op weg naar de offerplaats. Het rechter zijpaneel toont Jona die door het zeemonster wordt uitgespuwd. Aan de onderzijde van de lijsten zijn drie lege wapenschildjes geschilderd.

Er zijn nog drie soortgelijke Kruisigingstriptiekjes uit het atelier van Engebrechtsz bekend waarvan de versies in Praag en Catania eveneens de originele omlijsting met grisailleschilderingen hebben behouden (Praag, Narodní Galerie, inv. nr. O11932-DO 841 t/m 843; Catania (Sicilië) verzameling F. Nava (Friedländer 1967-1976, 10, nr. 72, pl. 59); Bazel, Öffentliche Kunstsammlung, inv. nr. 1248).
De samengestelde lijst is origineel (Berg 1995). Getuige de foto's in de dossiermap was het profiel rond de panelen vroeger (tot voor kort ?) verguld (VERSLAG Diepraam nog lezen). Achterzijde van het triptiek is onbeschilderd.

Toeschrijving:
Cornelis Engebrechtsz. (Utrecht 1913; Utrecht 1933; Utrecht 1948; Amsterdam 1960; Friedländer 1973). Atelier Engebrechtsz. (Hoogewerff 1939; Filedt Kok 1996). Volgens Friedländer werkten Engebrechtsz.' leerlingen en medewerkers mee aan al zijn altaarstukken. Hij noemt in dit verband zijn drie zoons (Pieter Cornelisz. Kunst, Cornelis Cornelisz. Kunst en Lucas Cornelisz. de Cock), Lucas van Leyden, Aertgen van Leyden en anderen. Friedländer ziet in dit altaarstuk tevens invloeden van de Antwerpse maniëristen. Volgens Gibson maakte Engebrechtsz. de ondertekening waarschijnlijk niet zelf. Hij schrijft het drieluik toe aan de Meester van de Weense Wegzending van Hagar in samenwerking met Cornelis Engebrechtsz. De achtergrondfiguren en behandeling van het landschap zijn in de stijl van deze meester (Gibson 1977; vgl. Filedt Kok 1996).

Datering:
Ca. 1520 (Utrecht 1933; Hoogewerff 1939; Utrecht 1948; Den Haag 1963; Friedländer 1973; Filedt Kok 1996). Vroeg twintiger jaren van de zestiende eeuw (Gibson 1977).

Wetenschappelijk onderzoek:
Onderzoek (1965) met ultraviolet licht heeft uitgewezen dat de opstandingsscène op het rechter zijluik ingrijpend is gerestaureerd (Gibson 1977). VERSLAG Diepraam!
Het drieluik werd onderzocht met infraroodreflectografie (IRR) op 13 januari 1992 door prof. dr. Van Asperen de Boer. Originele negatieven bevinden zich bij het RKD, Den Haag, negatiefnummers: AB 1365:5-36A t/m 1368:1-22.
Op 3 december 2013 werd het schilderij en dan met name de omlijsting (beschilderd met grisaille voorstelling) bestudeerd met IRR door Nenagh Hathaway van de Queen's University Kingston, Canada met de OSIRIS-camera.
Dendrochronologisch onderzoek: Peter Klein, rapport d.d. 25 april 2011. Jongste kernhoutjaarring dateert van 1505 (linkerluik. De jongste kernhoutjaarring van het middenpaneel dateert van 1493). 1505 + 11 (9 jaar voor het minimum aantal ringen verwijderd spinthout + twee jaar droogtijd) = 1516 als vroegst mogelijke ontstaansdatum. Waarschijnlijke ontstaansdatum: tussen 1522 en 1530. Lijst is origineel. De jongste kernhoutjaarring van de lijst is: 1484.

Illusie in verf : de schildertechniek van fluwelen goudbrokaten stoffen op Noord-Nederlandse schilderijen uit de vijftiende en zestiende eeuw  (Esther E. van Duijn), 2015, p. 90, afb.Gezien met eigen ogen! : topstukken uit de Middeleeuwen in Museum Catharijneconvent  (Wendelien van Welie), 2014, p. 84-87, afb.Cornelis Engebrechtsz : a sixteenth-century Leiden artist and his workshop  (Jan Piet Filedt Kok), 2014, p. 142-147, afb. 145Opening doors : the Early Netherlandish triptych reinterpreted  (Lynn F. Jacobs), 2012, p. 234, afb. 114Lucas van Leyden en de Renaissance  (Christiaan Vogelaar), 2011Een bijzonder geschenk van een Vriendin: Abraham leidt Isaak naar de offerplaats  (Marieke van Vlierden), 2004Hout- en steensculptuur van Museum Catharijneconvent, ca. 1200-1600  (Marieke van Vlierden), 2004, p. 179, afb.Goddelijk geschilderd : honderd meesterwerken van museum Catharijneconvent  (Henri Defoer), 2003, p. 77-80, afb.De schilderijen van Museum Catharijneconvent  (Jeltje Dijkstra), 2002, p. 45-46, afb.Over de Calvarieberg: Albrecht Dürer in Leiden, omstreeks 1520  (Jan Piet Filedt Kok), 1996, m.n. p. 352, afb. 24Materieel onderzoek van het drieluik met Het lijden van Christus door Cornelis Engebrechtsz : bijvak Materieel Onderzoek van Kunstvoorwerpen o.l.v. prof. dr. J.R.J. van Asperen de Boer  (Janneke Bramer), 1996Stageverslag materieel onderzoek van memorietafels Museum Catharijneconvent  (Astrid van den Berg), 1995Middeleeuwse meesters op tentoonstelling en in vaste opstelling  (Onno Helleman), 1990, m.n. p. 6The paintings of Cornelis Engebrechtsz.  (W.S. Gibson), 1977, p. 86-89, 180-181, 235-236, nr. 4, afb. 16Early Netherlandish painting, 10: Lucas van Leyden and other dutch masters of his time  (Max Jakob Friedländer), 1973, p. 67, 129, nr. 70, pl. 58Netherlandish drawings in the Budapest Museum : sixteenth century drawings : an illustrated catalogue  (Teréz Gerszi), 1971, vgl., p. 40-41, afb. 8Kerkelijke kunst  (Désiré Bouvy), 1965-1967, dl. 1, p. 53-54, pl. 6Kunst uit kerkelijke musea in Nederland  (H.J.A.M. van Haaren), 1963, cat. nr. 14Naalden wekten wonderen : borduurkunst der late middeleeuwen in de Nederlanden  (H.J.A.M. van Haaren), 1960, cat. nr. 5Cornelis Engebrechtsz. : de herkomst van zijn kunst  (E. Pelinck), 1948/49Catalogus schilderijen Aartsbisschoppelijk Museum [1948]  (Antonius Egbertus Rientjes), 1948, p. 14-17De Noord-Nederlandsche schilderkunst, deel 3  (G.J. Hoogewerff), 1939, p. 194-195Die altniederländische Malerei, 10: Lucas van Leyden und andere holländische Meister seiner Zeit  (Max Jakob Friedländer), 1934, p. 67, p. 129, nr. 70Catalogus der schilderijen Centraal Museum Utrecht [1933] , 1933, cat. nr. 515, afb. 93Der Niederländische Malerei der Spätgotik und Renaissance  (Franz Dülberg), 1929, p. 165L'école de peinture de Leyde et le romantisme hollandais au début de la renaissance : Cornelis Engebrechtsz  (E. Gavelle), 1929, p. 282-287, nrs. 24-26Die altniederländische Malerei : die Malerei in Belgien und Holland von 1400-1600  (Friedrich Winkler), 1924, p. 226-227Tentoonstelling van Noord-Nederlandsche schilder- en beeldhouwkunst vóór 1575 , 1913, cat. nr. 20Die Frühholländer II : altholländische Gemälde im erzbischöflichen Museum zu Utrecht  (Franz Dülberg), 1904, p. 12-14, afb. 11,12, 13Leydener Malerschule : 1. Gerardus Leydanus. 2. Cornelis Engebrechtsz.  (Franz Dülberg), 1899, dl. 2, p. 77-79Der Meister des Bartholomäus-Altares, der Meister des Aachener Altares : Kölner Maler der Spätgotik , cat. nr. 6

Ziet u een fout of heeft u extra informatie over dit object?
Laat het ons weten!