Apostel
Utrecht, ca. 1475
ABM bh482a

Deze monumentale apostel is mogelijk afkomstig uit de middeleeuwse Cosmas- en Damianuskerk in Abcoude. Door het ontbreken van attributen is de identiteit van de figuur niet vast te stellen. Omstreeks 1700 is het beeld getransformeerd in een Jozef door er een Christuskind aan toe te voegen. Dit beeldje wordt echter in 1925 samen met de polychromie verwijderd. De houding, het gewaad met gordel en opgeschorte mantel en de haardracht plaatsen dit beeld in de Ursulagroep. Het fijn uitgewerkte gezicht toont tevens verwantschap met Andreas.

zaaltekst tentoonstelling

Ontsnapt aan de Beeldenstorm : middeleeuwse beeldhouwkunst

2012

Niet in het museum te zien

ABM bh482a

beeld

Apostel

onbekend (Utrecht)

1475 - 1499

eikenhout, verf

bruikleen

1925-10-15

De apostel is staande voorgesteld, rustend op zijn linkerbeen. De rechtervoet is iets zijwaarts geplaatst. Hij kijkt naar beneden. Op zijn linkerhand droeg hij een nu grotendeels weggesneden boek. De heilige staat op een gladde, rechthoekige grond met afgeschuinde hoeken, die langs de bovenzijde is voorzien van een kwartholprofiel.

Hij is gekleed in een bovenkleed dat in diepe pijpplooien tot net boven zijn ongeschoeide voeten valt. Het wordt in het middel bijeengehouden door een brede riem. Op de borst vormt de stof opvallende gebroken pijpplooien die in het bovenste gedeelte ingesneden zijn. Vergelijkbare, wat dieper ingesneden pijpplooien zijn te zien in de diagonale baan stof van de mantel, die de heilige voor zijn lichaam heeft gedrapeerd en onder zijn linkerhand heeft vastgezet. De slip hangt in een bundel pijpplooien af van onder de hand. De stof van de mantel ligt zeer glad over de schouders, zodat een contrast ontstaat met de zorgvuldig uitgewerkte kop en de levendig krullende haren en baard.

Polychromie:
Minieme sporen witte grondering; groen op de mantel.

Techniek:
Aan de achterkant sterk uitgehold; brede gutssporen en opstaande houttongen in de uitholling. De wand van de uitholling is doorbroken, in het midden onderaan, tussen de voeten. Het stuk is rondom bewerkt, tot aan de rand van de uitholling. Zeer gedetailleerd gesneden, vooral de kop. Meerdere noesten: bij de rechterarm, vier in de linkerzijkant, vier in de achterzijde; enkele in de borst. Enkele kopse spieën in de mantel (één deels uitgevallen).
Werkbanksporen (?): in de bovenzijde van het hoofd een taps toelopend gaatje, doorsn. 1 x d. 1 cm.

Staat:
Bij- c.q. weggesneden (zie opm.): de linkerarm en het boek (resten van spijkers en spijkergaten in het boek en op de mantel daarnaast). Aan de achterzijde is in het grondje een profielrandje zichtbaar dat niet bij de overige afwerking van de grond aansluit. Mogelijk is de grond ook later bijgewerkt.
Ontbreekt: de rechterhand (was ingestoken; pengat aanwezig, doorsn. 1,5 x d. 3,5 cm; gat voor borgpen in de onderzijde van de mouw).
Afgebroken: een deel van de linkerduim; deel mantelzoom rechts vooraan; kleine delen van de kledingranden.
Scheuren: in de achterzijde van het hoofd; lichte scheuren in de voorzijde van de grond; op de borst bij de noestjes.
De nerven van het hout zijn geprononceerd, waarschijnlijk als gevolg van het aflogen.

Inv. Rientjes (periode Brom): Noord-Nederland, ca. 1500; later: Noord-Nederland (Gelre), ca. 1500.

Jaarverslag ABM 1925: Noord-Nederland, ca. 1500. De ombouw in de baroktijd, 18de eeuw, vond plaats omdat de devotie voor apostelen verminderde en die voor de H. Jozef sterk opbloeide. De rechterhand, die waarschijnlijk het zwaard omvatte, is nieuw.
Witsen Elias 1937: Ziet overeenkomst met enkele reliëffiguren van de koorbanken in de St. Jansbasiliek te Den Bosch, na 1460, zoals de heiligen Catharina, Johannes de Doper en Antonius Abt.
Bouvy 1947: Gelre, ca. 1500. Het gezichtstype is Gelders, maar het statische en massieve karakter en het feit dat de figuur met moeite van het blok loskomt, zijn Hollandse kenmerken.
Utrecht 1962 (Bouvy): Gelre, ca. 1500.
Te Poel 1988: Gelre, ca. 1500. NB: Te Poel heeft zijn historische gegevens uit D. Huurdeman, Geschiedenis van de Parochie van de H.H. Cosmas en Damianus te Abcoude, z.j. (1910) en J.G. Bootz, Gedenk-boek ten behoeve van de Katholijke Statie te Abcoude, 1849, in het parochie-archief.

Inv. Rientjes Jaarverslag 1925 en inv.vel: In de baroktijd veranderd in een Jozefbeeld, door in plaats van het boek een Christuskindje (ABM bh482b) te stellen. In 1925 is dit figuurtje weggenomen en is de barokke polychromie verwijderd.

Defoer: Wellicht Utrecht op grond van vergelijking met Hiëronymus, ABM bh331 en overeenkomst met de kalkstenen kop van een Johannes de Doper uit de Salvatorkerk (Utrecht 1981, cat.nr. 47). Mogelijk van dezelfde meester als Elisabeth, ABM bh476.

Van Vlierden: NB: een Helena, ca. 1460-1480, in München, Bayerisches Nationalmuseum, behoort ook tot deze groep: ruime plooival, grafisch, gedetailleerd uitgewerkt gezicht, zware pijpplooien. Hilger (1990) brengt het stuk o.a. in verband met de dombeelden van Jan Nude (Centraal Museum, Utrecht) en met onze Maria met kind ABM bh603b (foutief als in het Rijkmuseum Amsterdam).

Mittelalterliche Bildwerke aus Utrecht 1430-1530  (Dagmar Preising), 2013, p. 189, cat. nr. 10, afb.Eine bislang unerkannte nordniederländische Figurengruppe : die "Notgottes" im Suermond-Ludwig-Museum Aachen  (Ulrike Villwock), 2013, p. 194, tekstKleurrijk verleden ; restauratie van beelden  (Micha Leeflang), 2012, p. 30, afb.Middeleeuwse beelden uit Utrecht 1430-1530  (Micha Leeflang), 2012, p. 189, cat. nr. 10, afb.Uit het goede hout gesneden : religieuze houtsculptuur uit het Museum Catharijneconvent Utrecht in dialoog met de Gruuthusecollectie  (M. Parez), 2004, p. 16Hout- en steensculptuur van Museum Catharijneconvent, ca. 1200-1600  (Marieke van Vlierden), 2004, p. 11, 84, 110, 123, 200, 203, 205, 207, 208, 210, 225, 315, 364?Gedenk-boek 100 jaar parochiekerk H.H. Cosmas en Damianus Abcoude  (J.E. Gademan), 1988, p. 97, afb. 45, 46Beeldhouwkunst : Aartsbisschoppelijk Museum Utrecht  (Désiré Bouvy), 1962, cat. nr. 200De middeleeuwsche beeldhouwkunst in de Noordelijke Nederlanden  (Désiré Bouvy), 1947, p. 189Jaarverslag Aartsbisschoppelijk Museum Utrecht 1925  (Jan Eloy Brom), 1926, p. 5-6, afb. 6, 7Jaarverslag Aartsbisschoppelijk Museum Utrecht 1924  (Jan Eloy Brom), 1925

Ziet u een fout of heeft u extra informatie over dit object?
Laat het ons weten!