Maria met kind
Meester van de Emmerikse Heiligen, ca. 1475
ABM bh337

Dit sierlijke Mariabeeld toont nauwe overeenkomsten met de twee Emmerikse heiligen> Vooral de subtiele details in de gezichten laten veel parallellen zien. Maria en het Agnesbeeld uit Emmerik dragen bovendien dezelfde nauwsluitende kleding. Een opvallende overeen komst is de riante komvormige uitholling van de drie beelden. Dit wijst erop dat ze in hetzelfde Utrechtse atelier vervaardigd zijn.

zaaltekst tentoonstelling

Ontsnapt aan de Beeldenstorm : middeleeuwse beeldhouwkunst

2012

Niet in het museum te zien

ABM bh337

beeld

Maria met kind

Meester van de Emmerikse Heiligen (Utrecht)

1470 - 1479

eikenhout, verf

schenking

1895

Maria is staande voorgesteld, rustend op haar rechterbeen. Haar hoofd is iets naar links geneigd. Zij drukt met haar rechterhand het naakte Christuskind tegen zich aan op haar uitgebogen heup. Het kind heeft zijn hoofdje naar links gewend en heeft zijn mondje geopend. Zijn beentjes zijn driekwart naar rechts gewend en over elkaar heengeslagen, het rechter over het linker. Maria staat op een onregelmatige, rechthoekige grond, die langs de randen rond is afgewerkt, van parallelle groeven is voorzien en deels door haar mantel en onderkleed wordt bedekt.

Maria heeft lange tot haar middel golvende lokken. Ze draagt een gegord ondergewaad met v-hals, die is afgezet met een randje. De stof van haar gewaad vormt ter hoogte van haar middel rechte pijpplooitjes. Over haar schouders ligt een mantel, die over haar linkerarm is gedrapeerd en is vastgezet onder het kindje. Het uiteinde bedekt in hoekige plooien haar onderlichaam en hangt tussen haar voeten tot op de grond af. Van onder het kindje hangt een forse pijpplooi naar beneden en onder haar rechterarm is een reeks scherpe, v-vormige plooien gevormd. Het schoeisel is gepunt.

Polychromie:
Geringe sporen polychromie. Sporen van een witte grond; zwart (?) op het haar van Maria en kind; wit incarnaat (?) onder de rechterarm van het kind en tussen de beentjes. Rood op de mantel en op het onderkleed ter hoogte van de mantelrand rechts in een plooi. Blauw aan de buitenzijde van de mantel en rood op de binnenzijde van de mantel. Rood in de mond van het kindje en daarop wit.

Techniek:
De kern ligt links achter in het werkblok. Noesten o.a. aan de voorzijde in de mantel. Ook verspreid verschillende kleinere noesten. Kopse spieën o.a. in het gezicht van Maria en in het lijfje van het kind. De achterzijde is zeer onregelmatjig uitgehold, zeer noestig.
Werkbanksporen: Boven op het hoofd van Maria een aantal ondiepe gaatjes. In de onderzijde een taps toelopend gat van ca. 2 cm doorsn. (modern? sporen van schroefdraad). Boven in de uitholling een gesmede kram (modern?).

Staat:
Aan de achterzijde is goed zichtbaar dat de linkerarm en de plooien van de mantel zijn gereconstrueerd. Zo te zien is ook de hele elleboog vervangen en een punt van een haarlok, mogelijk vanwege problemen met grote noest ernaast. Een deel van de plooien is mogelijk oorspronkelijk apart aangezet. De arm zelf en een deel van de plooien erboven zijn niet oorspronkelijk.
Vele scheuren zijn overlangs gevuld met hout, was en kunsthars. Hier en daar zijn er stukken hout tussengezet zoals in de mantelplooi bij Maria's linkerarm ter hoogte van haar linkerknie. Bij haar hals aan weerszijden twee met hout gestopte gaten. Maria's linkerarm is nieuw ingezet, gelijmd (sporen van polychromie? geel en blauw? of lijmresten met een klein spatje blauw?). De mantelplooi bij haar linkerarm is gescheurd of afgebroken, gerepareerd of aangezet.
Afgebroken: Maria's linkerhand (spijkergat in bijgezaagde vlakken); de handjes van het kind (rechter uitgebroken (spijkergaten), linker bijgezaagd (spijkergaten)); de tenen van zijn rechtervoetje (bijgezaagd); enkele lokken van Maria (bijgezaagd?). Delen uit het standvlak bij de scheuren zijn uitgebroken.
Het beeld is vanuit de kern radiaal gescheurd. Tevens scheuren vanuit enkele noesten, waar ook stukjes zijn uitgebroken. Gaatje bij noest in mantel boven de rechtervoet. Grote scheur vanuit de uitholling over haar linkerarm, deels uitgebroken en aangevuld.
Het standvlak is vermolmd; sterk geïmpregneerd. Ook de achterzijde is sterk geïmpregneerd. Rond gaatje boven de uitholling in de achterzijde (houtworm?).
Vele oppervlaktescheuren waarschijnlijk door aflogen.

Inv. Rientjes: 1ste kw. 16de eeuw; later achtereenvolgens Emmerik eind 15de eeuw en ca. 1460.
Inv.vel: Emmerik, eind 15de eeuw; later: Utrecht, 1460-70.

Vogelsang 1911: Nederlands, grens Westfalen, ca. 1460. Vogelsang meldt de volgende aanvullingen: beide armen van het kind, met wereldbol, linkerhand Maria (niet op de foto).
Vogelsang 1935, 1946, 1954, 1963: Deelt de 15de-eeuwse beeldhouwkunst in in vier groepen. De eerste, van 1430-70, volgens kenmerken het naast verwant met de stukken ontstaan buiten ons eigen zuid-oostelijke gebied: Kleef, Xanten, Kalkar, Emmerik, Wezel, tot aan Keulen toe: Nederrijn. De tweede toont invloed van of verband met Zuidbrabantse/Vlaamse werken. De derde, hoewel nog verwant met in Duitsland gesneden werken, is toch Utrechts/Stichts ofwel toont Gelderse trekken. Een deel toont verwantschap met noordelijk Westfalen, omgeving Münster en Bremen. De vierde is een kleine, maar belangrijke groep, die zowel iconografisch als naar de vorm westelijker te plaatsen is: in de buurt van Haarlem. ABM bh337 en ABM bh338 behoren beide tot groep 1. Terwijl ABM bh338 met spanning is gesneden en gestileerd, is ABM bh337 volkomen tegengesteld van opvatting, wat onregelmatig en natuurlijker. ABM bh338 neigt meer naar het Duitse, ABM bh337 meer naar het Nederlandse.
Bouvy 1947: Wijst op verwantschap tussen ABM bh337 en de Agnes in de Aldegondiskerk te Emmerik, aan Clemen toegeschreven aan de Meester van Emmerik. Deze wordt wel geïdentificeerd met de in 1491 vermelde meester Rabe van Eymerick. De overeenkomst betreft vooral de plooival.
Amsterdam 1958 (Leeuwenberg): In de weke vormen en lijnen en de milde uitdrukking op de gezichten verwant aan een Maria met kind in de R.K. kerk te Montfoort.
Recklinghausen 1958: Emmerik, eind 15de eeuw.
Leeuwenberg 1960: Utrecht, ca. 1490. Aan de Meester van de Emmerikse Heiligen zijn toegeschreven een Agnes en een Catharina in de Aldegondiskerk te Emmerik, en een kleinere Agnes in de coll. van de Staatliche Museen te Berlijn, afkomstig uit Rheine. Het aarstdiakonaat Emmerik behoorde tot het bisdom Utrecht. Reeds Witte (Tausend Jahre deutscher Kunst am Rhein, 1932) hield het al voor mogelijk dat beide Emmerikse stukken van Utrechtse oorsprong zouden zijn. Verwijst eveneens naar de overeenkomst met het stuk in Montfoort, vooral in de uitbeelding van de kinderfiguren: modellering en houding.
Utrecht 1962 (Bouvy): Kleef-Gelre, ca. 1460-70. Bouvy beschouwt het Montfoortse beeld ook als Kleef-Gelre.
's-Gravenhage 1963: Noord-Nederland, (Kleef-Gelre), ca. 1460-70.
Meurer 1970: Utrecht, ca. 1490. Rust en klassieke houding zijn voor de Utrechtse sculptuur in deze periode typerend. De beelden van deze meester zijn veel slanker dan die van Adriaen van Wesel. De koppen zijn in verhouding tot het lichaam wat kleiner, met ovalere gezichten.
Stockholm 1970: id. Als Bouvy 1947.
Lemmens/De Werd 1980/81: De Meester van de Emmerikse Heiligen is eerder in de traditie van Jan Nude te plaatsen, dan van Adriaen van Wesel. Het is niet duidelijk of de beide Emmerikse beelden, het Utrechtse Mariabeeld en het stuk uit Berlijn van één hand zijn of uit één atelier met meerder snijders komen.
Amsterdam 1980/81: Meester van de Emmerikse Heiligen (?), Utrecht, ca. 1480.
Karrenbrock 1989/90: Omgeving Meester van de Emmerikse Heiligen. Hij vergelijkt het met een Maria met Kind in Westfaals privébezit.
De Agnes in Berlijn is volgens dendrochronologisch onderzoek niet voor 1489 ontstaan. Meurer dateert de Emmerikse Heiligen ook later dan 1470/80, nl. ca. 1490. Het stuk in privébezit zal rond 1500 zijn ontstaan.

Van Vlierden: Defoer plaatst nog een Barbara in particulier bezit in de omgeving van deze meester, die rond 1480 zou zijn gesneden (zie corr. hangmap d.d. 1508-1985). Verder werden in 1992 tijdens bouwhistorisch onderzoek in het Duitse Huis te Utrecht, in de voormalige kapittelzaal, twee sleutelstukken gevonden, beide met een engel versierd. Van het ene was alleen het kopje bewaard, van het andere vrijwel de hele figuur. Defoer stelde een sterke overeenkomst vast tussen deze twee stukken en ABM bh337. Dendrochronologisch onderzoek heeft uitgewezen, dat de sleutelstukken uit 1475 dateren. De Utrechtse herkomst van de stukken van (of uit het atelier van) de Meester van de Emmerikse Heiligen is door deze vondst des te waarschijnlijker geworden. Zie voor de engelen: Klück 1995, p. 37, afb. 26-27; Biesma 1999, p. 55, afb. p. 54.

Van Vlierden: Op de foto in Vogelsang 1911 is de stomp van Maria's linkerarm nog wat langer. Verder zijn de tenen van het rechtervoetje van het kind nog aangevuld. Er zijn op de foto ook meer resten van witte grond (?) zichtbaar dan nu (2000). Het stuk werd van 19-12-1969 tot 25-3-1970 gerestaureerd door Mares te Maastricht. Waarschijnlijk waren toen de meeste latere toevoegingen al grotendeels verdwenen. Op een foto van de oude ABM-opstelling in de kapel van het Centraal Museum zijn de meeste latere onderdelen namelijk al verdwenen. Mares heeft waarschijnlijk wel de oppervlaktescheuren in het stuk gedicht met hout en was/kunsthars (?). Mogelijk heeft hij ook onder- en achterzijde geïmpregneerd.

Jaarverslag Museum Catharijneconvent 2015 , 2016, p. 36 en 38, afb.De kunst van het lachen  (Herman Pleij), 2016, p. 26-27, afb.Musea zijn de nieuwe kerken  (Herman Pleij), 2016, p. 27, afb.Vergeten kunstenaars : Museum Catharijneconvent in het DWDD Pop-Up Museum  (Micha Leeflang), 2015, p. 27, afb.Mittelalterliche Bildwerke aus Utrecht 1430-1530  (Dagmar Preising), 2013, p. 199-200, cat. nr. 15, afb.Die beiden Emmericher Heiligen : Agnes und Katharina  (Reinhard Karrenbrock), 2013, p. 133, afb.10Middeleeuwse beelden uit Utrecht 1430-1530  (Micha Leeflang), 2012, p. 199-200, cat. nr. 15, afb.Hout- en steensculptuur van Museum Catharijneconvent, ca. 1200-1600  (Marieke van Vlierden), 2004, p. 89, 117, 187, 198, 202, 326, 350Adriaen van Wesel : een Utrechtse beeldhouwer uit de late Middeleeuwen  (W. Halsema-Kubes), 1980, p. 28, 166, cat. nr. 45Das klever Chorgestühl und Arnt Beeldesnider  (Heribert Meurer), 1970, p. 80, afb. 273Konstskatter fran Utrecht, Aartsbisschoppelijk Museum  (A. Andersson), 1970, nr. 17, afb.Kunstgeschiedenis der Nederlanden, 8: Achttiende eeuw  (Jozef Duverger), 1964, p. 193-194, afb. 17Kunst uit kerkelijke musea in Nederland  (H.J.A.M. van Haaren), 1963, cat. nr. 82Beeldhouwkunst : Aartsbisschoppelijk Museum Utrecht  (Désiré Bouvy), 1962, cat. nr. 83, afb. 38Een nieuw facet aan de Utrechtse beeldhouwkunst, IV  (Jaap Leeuwenberg), 1960, p. 201-204, afb. 8Middeleeuwse kunst der Noordelijke Nederlanden  (David Cornelis Roëll), 1958, nr. 306, afb. 142100 Hauptwerke aus dem Erzbischöfliches Museum zu Utrecht , 1958, cat. nr. 26De middeleeuwsche beeldhouwkunst in de Noordelijke Nederlanden  (Désiré Bouvy), 1947, p. 133Holzskulptur in den Niederlanden, 1: das Erzbischöfliche Museum zu Utrecht  (W. Vogelsang), 1911, nr. 16, pl. IVKunstgeschiedenis der Nederlanden : samenvattende kunstgeschiedenis van Nederland en Vlaanderen van begin tot heden , p. 92-93, afb. 17Kunstgeschiedenis der Nederlanden : van de middeleeuwen tot onzen tijd , p. 133-134, afb. 17

Ziet u een fout of heeft u extra informatie over dit object?
Laat het ons weten!