Kerkvader Hiëronymus (ca. 347-ca. 420) is verantwoordelijk voor de Vulgaat. Deze bijbelvertaling in alledaags Latijn is grotendeels gebaseerd op oorspronkelijke Hebreeuwse bronnen. In de zestiende eeuw wordt Hiëronymus veelvuldig afgebeeld en wordt hij beschouwd als de patroonheilige van de humanisten. Zo’n dertig procent van alle heiligenvoorstellingen uit die periode betreft Hiëronymus.
Op beide schilderijen zit Hiëronymus in zijn studeervertrek, omringd door boeken en schrijfgerei. Rechts is hij voorgesteld als boeteling, waarbij hij zichzelf met een steen op de blote borst slaat. Links zien we hem als geleerde in een rode tuniek met baret op het hoofd.

Hiëronymus in zijn studeervertrek
Naar Joos van Cleve, ca. 1545
RMCC s366, bruikleen particuliere collectie

De boetvaardige Hiëronymus in zijn studeervertrek
Naar Joos van Cleve, ca. 1545
ABM s98

zaaltekst tentoonstelling

Joos van Cleve

2015

Niet in het museum te zien

ABM s98

schildering

Hieronymus als boeteling in zijn studeervertrek

Jan van Hemessen (schilder)
kopie naar Joos van Cleve

1540 - 1549

olieverf, paneel

legaat

1913

De heilige Hieronymus zit achter de tafel in zijn studeervertrek waarvan een raam uitzicht biedt op een bergachtig rivierlandschap. Hij is voorgesteld als boeteling met een nagenoeg ontbloot bovenlijf en een steen in zijn rechter hand. Op de tafel staan een inktpot en een kandelaar met pas gedoofde kaars, en liggen een pen, een schedel, een boek, een knijpbril en een stuk papier of perkament met de tekst: 'Siue bibo siue comedo, siue dormio siue uigilo/ sive aliud quid facio semper uidetur i(n) auri-/bus meis resonare uox illa Surgite m(o)rtui/ venite ad iudicium' (Of ik drink of eet, slaap of waak, of wat ik ook doe, altijd schijnt in mijn oren die stem te klinken: doden verrijst en komt naar het (laatste) oordeel). Links achter hem op een lezenaar ligt een bijbel, opengeslagen bij Matteüs 24:3-10. De tekst op de linkerpagina luidt: Dic nobis quando / ha[ec] erunt et quod / signum adventus / tui et consum[m]a / tionis sencl [=saeculi]. Re / spondens IESUS / dixit eis. Videte / ne quis vos se / ducat. multi e / nim [v]enient [in] / nomine meo di / centes ego sum / CRISTVS Et m / ultos seducent./ Audituri enim est[is] / praelia et opiniones / pra[e]liorum. Videte / ne turbemini op. De tekst op de rechterpagina: operses [=oportet] e[ni]m haec fieri / sed nondu[m] est finis./ consurget e[ni]m gens / in gentem et regnu[m] / in regnu[m] et erunt / pestilenciaæ et fam / mes [sic] et terraemotus / per loca. haec autem / oia [=omnia] iniciy [=initia] sunt do / lorum. Tu[n]c tradent / vos in tribula tione[m] / et occide[n]t vos et erit[is] / odio [omnibus] gentibus / propter nomen me[u]m / Et [tu]nc scandalizab[untur]. (Zeg ons wanneer zullen deze dingen zijn en wat zal het teken zijn van uw komst en van de voleinding der wereld. En Jezus, antwoordende, zei tot hen: ‘Ziet toe dat u niemand misleide. Want velen zullen komen onder mijn naam, zeggende: Ik ben de Christus; en zij zullen velen misleiden. En gij zult horen van oorlogen en geruchten van oorlogen; ziet toe, laat u geen angst aanjagen; want al die dingen moeten geschieden, maar dat is nog niet het einde. Want het ene volk zal tegen het andere opstaan en het ene koninkrijk tegen het andere; en er zullen zijn pest en hongersnoden en aardbevingen, nu hier dan daar. Doch al die dingen zijn maar een begin der smarten. Dan zal men u overleveren in verdrukking en men zal u doden, en alle volkeren zullen u haten omwille van mijn naam. Dan zullen er velen geërgerd worden ...’).Rechts aan de muur een rood koralen bidsnoer, een wijwaterbakje met kwast en op de plank erboven een glas en een half gevulde fles. In het landschap op de achtergrond zijn een klooster en op het pad ervoor een leeuw, een ezel en een ezeldrijver te onderscheiden.
Onder het plankje rechtsboven is vaag het monogram IvH (ineen) te onderscheiden.

Zie voor de interpretatie van de iconografie: Utrecht 1971 en Hand 1994.

In Matteüs 24:3-10 waarschuwt Christus voor valse verleiders en voorspelt hij dat zijn volgelingen gehaat en onderdrukt zullen worden voordat hij op aarde zal terugkeren. De vertaling van de Latijnse tekst luidt: 'Of ik drink of eet, slaap of waak, of wat ik ook doe, altijd schijnt in mijn oren die stem te klinken: doden verrijs en komt naar het (Laatste) Oordeel' (inventarisvel nieuwe stijl).
Deze compositie, toegeschreven aan Joos van Cleve, is veelvuldig gekopieerd. Naast het Utrechtse exemplaar zijn nog tenminste acht andere nagenoeg identieke versies bekend (Münster, Westfälisches Landesmuseum für Kunst und Kulturgeschichte, inv. nr. 111 LG, gedateerd 1548; Brussel, Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België, inv. nr. 3035; Praag, Národní Galerie, inv. nr. O 8698, gedateerd 1541; voor de overige vijf zie Friedländer 1967-1976, 9a, nr. 40a t/m e, pl. 57).

LIJST:
De achterkant van de lijst ziet er ouder uit dan de rest. Origineel ?

Kopie naar een compositie van Joos van Cleef. Van Cleef vervaardigde drie verschillende voorstellingen met de heilige Hieronymus als onderwerp, die alledrie veelvuldig werden nageschilderd. ABM s98 is een combinatie van Hieronymus als boeteling in de woestijn en van Hieronymus als geleerde in zijn studeervertrek. Deze laatste compositie werd ook door Albrecht Dürer geschilderd tijdens zijn verblijf in Antwerpen (Lissabon, Museu de Arte Antiga, inv. nr. ...). Dit schilderij, dat 1521 is gedateerd, was vermoedelijk van invloed op de compositie van Joos van Cleef (Winkler 1924; Baldass 1925; Hand 1994). Vergelijk tevens een houtsnede en een gravure van Dürer (resp. TIB 10, p. 209 nr. 114 en Rotterdam 1969, nr. 206).
Van de compositie met Hieronymus als boeteling in zijn studeervertrek bestaan behalve ABM s98 nog verschillende andere versies, waaronder die in Brussel (Koninklijke Musea voor Schone Kunsten, atelier Joos van Cleef, inv. nr. 3035), Praag (Národní Galerie, inv. nr. ...), Princeton University (The Art Museum, atelier Joos van Cleef, inv. nr. y1982-76) en Salzburg (Museum Carolino Augusteum, inv. nr. ...) (Friedländer IXa, pl. 57 nr. 40; Hand 1994).

Toeschrijving:
Monogram 'IvH', rechtsboven (op de plank) ?? Monogram niet echt te zien. Zie detailfoto's.
Zuid-Nederlandse meester (Utrecht 1933). Jan Sanders van Hemessen (Utrecht 1971).

Datering:
Tweede kwart zestiende eeuw (Utrecht 1933). `Oude kopie' (Utrecht 1948).

Natuurwetenschappelijk onderzoek:
Onderzocht met infraroodreflectografie (IRR) op 26 november 2010 door het RKD (Margreet Wolters en Micha Leeflang). Er werd geen ondertekening gedetecteerd (geen opnames).

De schilderijen van Museum Catharijneconvent  (Jeltje Dijkstra), 2002, p. 52, afb.Repertory of Dutch and Flemish paintings in Italian public collections, vol. 1: Liguria  (Maria Fontana Amoretti), 1998, nr. 35Bijbels en burgers : vijf eeuwen leven met de Bijbel, 1477-1977 : Delftse Bijbel  (C.C. de Bruin), 1977, cat. nr. 36Banden met het Zuiden , 1971, cat. nr. 14Erasmus en zijn tijd : tentoonstelling ingericht ter herdenking van de geboorte, 500 jaar geleden, van Erasmus te Rotterdam in de nacht van 27 op 28 oktober , 1969, vgl., cat. nr. 206Early Netherlandish painting, 1-14  (Max Jakob Friedländer), 1967-1976, 1972, p. 31-32, 58, nr. 40a-e, vgl. pl. 57 nr. 39La Renaissance flamande : Pierre Coeck d'Alost  (G. Marlier), 1966, vgl., p. 256-257, pl. 202Catalogus schilderijen Aartsbisschoppelijk Museum [1948]  (Antonius Egbertus Rientjes), 1948, p. 6-7Die altniederländische Malerei, 1-14  (Max Jakob Friedländer), 1934-1937, dl. 9, p. 47-48, vgl. nr. 40a-eCatalogus der schilderijen Centraal Museum Utrecht [1933] , 1933, cat. nr. 601Die altniederländische Malerei : die Malerei in Belgien und Holland von 1400-1600  (Friedrich Winkler), 1924, p. 249Saint Jerome in his study by Joos van Cleve  (John Oliver Hand)

Ziet u een fout of heeft u extra informatie over dit object?
Laat het ons weten!