Bloemen en insecten in een gebedenboek
Meester van Hugo Jansz. Van Woerden en Suffragiënmeesters, ca. 1485 Utrecht, Museum Catharijneconvent

In het middeleeuwse christelijke wereld­ beeld was de natuur als een boek, gevuld met symbolen. Dat is ook terug te zien in dit gebedenboek. De gebeden op deze pagina’s werden gebruikt als iemand was overleden of als gelovigen een dode geliefde herdachten. De natuurgetrouw geschilderde bloemen en insecten symboliseren de hoop dat de dode bij het laatste oordeel weer op zal staan, zoals Jezus na zijn kruisiging. De anjer met zijn rode, puntige bladeren als spijkers verwijst bijvoorbeeld naar die kruisiging en wederopstanding.

text in exhibition

De schepping van de wetenschap

2024

Not on display in the museum

BMH h162

handschrift, boekbeslag

Getijden- en gebedenboek

Geert Groote (auteur, Zuid-Holland, Leiden (?))
Meester van Hugo Jansz. van Woerden (illustrator)
Suffragiënmeesters (illustrator)

ca. 1480 - ca. 1490ca. 1500 - ca. 1510

perkament, zilver

ii+82+37+i f.

legaat

1941-03-13

De eerste bladen van dit handschrift (tot f. 85) zijn geschreven in een wat beverig, hoekig schrift. Daarna zijn 35 bladen in een andere hand toegevoegd (tot f. 120r). Het boek bevatte oorspronkelijk de kalender (met Jeroen in rood), de getijden van Maria, de zeven boetpsalmen, de korte Kruisgetijden en het dodenvigilie. Deze vier onderdelen zijn door een van de Meesters van Hugo Jansz van Woerden verlucht met een gehistorieerde initiaal en randversiering. De versiering wordt gekenmerkt door langgerekte, nogal dunne, blauwe acanthusbladeren, die over de marge slingeren. Daartussen zijn fraaie, veelkleurige vogels geschilderd (1480-1490).
Ongeveer twintig jaar later werd aan dit handschrift een tweede gedeelte toegevoegd, dat de korte getijden van de H. Geest en de korte Kruisgetijden bevatte. Deze laatste tekst was ook in het eerste deel reeds voorhanden. Tegelijkertijd werden vijf miniaturen toegevoegd in de stijl van de Suffragiënmeesters. Twee afbeeldingen hebben een opmerkelijk thema. Zo worden de getijden van Maria geïllustreerd met een miniatuur van Maria met het Christuskind, gezeten tussen Catharina en Barbara (f. 15v), een scène die als sacra converzatione vooral in de Italiaanse kunst voorkomt. Een tweede bijzondere voorstelling is te vinden bij het dodenofficie. Hier is weergegeven hoe de Dood een elegant geklede jongeling overvalt (f. 69v). De kleding van de jongen, zoals de hoed en de brede ronde schoenen, dateert van het begin van de 16de eeuw. Achter de beide figuren is een uitgestrekt landschap zichtbaar dat naar de horizon toe steeds blauwer wordt. Dit toont dat de schilder op de hoogte was van de wetten van het atmosferisch perspectief.
Rond de miniatuur is een zogenaamde Gent-Brugse strooirand aangebracht, die in uitvoering sterk verschilt van de strak getekende, in harde kleuren uitgevoerde strooi-randen van de meeste andere handschriften van de Suffragiënmeesters. De zeer fraai en natuurgetrouw getekende irissen, anjers en madeliefjes staan dichtbij de in die tijd in de Zuidelijke Nederlanden vervaardigde randversiering.

Decoratie: 5 bladgrote (ingevoegde) miniaturen (1 ontbreekt), 4 gehistorieerde initialen, versierde initialen, randversiering Handschrift: littera textualis (2 handen) Boekband: 16de eeuw

De schepping van de wetenschap  (Lieke Wijnia), 2024, p. 136-137, afb.On the necessity of gardening : an abc of art, botany and cultivation  (Laurie Cluitmans), 2021, p. 34, 78 afb.IIMM : illustrated inventory of medieval manuscripts in Latin script in the Netherlands 1 Utrecht, Museum Catharijneconvent = IIMM : inventaire illustré de manuscrits médiévaux = IIMM : illustriertes Inventar mittelalterlicher Manuskripte  (J.P. Gumbert), 2011, nr. 283, 284Schenken om te ontvangen : memoriecultuur in de late Middeleeuwen  (Kim Ragetli), 2011, afb.Dansen met de dood  (J. de Soete), 2008, p. 8, afb.Aards, betrokken en zelfbewust : de verwevenheid van cultuur en religie in katholiek Utrecht, 1300-1600  (Llewellyn Christina Julia Josephien Bogaers), 2008, p. 154, afb. 66Zum sterben schön : Alter, Totentanz und Sterbekunst von 1500 bis Heute, II: Ausstellungskatalog  (Andrea von Hülsen-Esch), 2006, p. 155-157, cat. nr. 93, afb.The art flamand et hollandais : le siècle des primitifs 1380-1520  (Christian Heck), 2003, afb. 430Museum Catharijneconvent [agenda] 2004 , 2003, afb. week 40Tot in lengte van dagen  (Truus van Bueren), 2002, p. 36, afb. 35Museum Catharijneconvent : een keuze uit de mooiste werken  (Niels H. Koers), 2000, p. 33, afb.Leven na de dood : gedenken in de late Middeleeuwen  (Truus van Bueren), 1999, p. 23, 134-135, cat. nr. 5, afb.Museum Catharijneconvent : agenda / diary 1999  (Niels H. Koers), 1998, afb. week 19De gratie van het gebed : middelnederlandse berijmde gebeden: overlevering en functie : met bijzondere aandacht voor produktie en receptie in Brugge (1380-1450)  (Johan B. Oosterman), 1995, p. 300, nr. 279, p. 352 nr. 160L' art en Hollande au temps de David et Philippe de Bourgogne : trésors du musée national Het Catharijneconvent à Utrecht  (Henri Defoer), 1993, p. 55, cat. nr. 10, kleurafb.Middeleeuwse boeken van Het Catharijneconvent  (Helen Wüstefeld), 1993, p. 163-164, cat. nr. 111, afb.Sprekend over de middeleeuwen  (Herman Pleij), 1991, p. 98, afb.The golden age of dutch manuscript painting [New York]  (James H. Marrow), 1990, p. 298, cat. nr. 107, pl. 107The golden age of dutch manuscript painting [Utrecht]  (James H. Marrow), 1989, p. 298, cat. nr. 107, pl. 107Rijksmuseum Het Catharijneconvent = State Museum Het Catharijneconvent , 1983, p. 64, afb.Geschreven gedrukt versierd verzameld : boeken uit de bibliotheek van het Rijksmuseum Het Catharijneconvent  (Jan Verspaandonk), 1982, p. 7, fig. 4Kunstschatten uit het bisschoppelijk museum van Haarlem in het aartsbisschoppelijk museum Utrecht  (Jan Verspaandonk), 1967, p. 28, cat. nr. 27Descriptive and analytical catalogue of Dutch illustrated manuscripts  (James H. Marrow), Typescript map 8

Have you noticed a mistake or do you have any further information about this object?
Let us know!