Not on display in the museum

ABM bh594

beeld

Apostel

onbekend (Zuid-Nederland) plaats vervaardiging onzeker

1380 - 1399

eikenhout, verf, goud, naaldhout

legaat

1966-06-13

De apostel is staande voorgesteld, rustend op zijn rechterbeen. Zijn linkerbeen met blote voet heeft hij enigszins kruislings voor zijn rechtervoet geschoven. Zijn kalende hoofd is iets naar links gebogen. Zijn haarlokken staan aan weerszijden van zijn gezicht wijd uit. Het golvenpatroon in de lange baard is symmetrisch. De figuur staat op een rotsige grond, die op zijn beurt op een veelhoekig, geprofileerd voetstuk rust.

De apostel is gekleed in een lang gewaad dat op zijn borst vlakke plooien vertoont. Het bedekt het grondje en laat de tenen van zijn linkervoet vrij. Over zijn linkerschouder ligt een wijde mantel, die naar links voor zijn lichaam langs is gedrapeerd en onder zijn rechterarm is vastgezet. Het andere uiteinde is onder zijn rechterarm doorgetrokken en teruggeslagen, zodat een slip in een bundel pijpplooien neerhangt. Op de buik vertoont de stof ondiepe, ronde en diepere, hoekige schotelplooien. De zoom van de mantel vormt links en rechts golvende lijnen.

Polychromie:
Restjes van meerdere lagen polychromie. Sporen van witte grond. Op het haar en de baard: lichtgeel en sporen vergulding, daarop zwart. Rozerood en restje zwart in de mond. Gewaad: rood, waarop goud, blauw in twee lagen. Binnenzijde van de mantel: wit waarop donkerrood, goud, blauw, sporen meniekleur (welke laag is onduidelijk). Buitenzijde mantel: donkerrood met vergulding, hier en daar meniekleurig rood. Op het rood is hier en daar een zwartige laag te zien. Aan de binnenkant van de onderste mantelslip is bordeauxrood te zien, waarop achtereenvolgens goud, groen en zwart. Donkergroen op het grondje. Resten donkerbruine beits achterzijde onderaan.

Techniek:
Het beeld is rondom bewerkt. De kern is niet te bepalen wegens nieuwe sokkel; heeft mogelijk links voor het werkblok gelegen (afgeleid uit de scheurvorming). Hoofd van boven afgeplat. Boven in de rug een noestige plek. Werkbanksporen: klein, ondiep gaatje boven in het hoofd. De sokkel is van naaldhout. In de rug is een gesmede, ijzeren kram bevestigd.

Staat:
Het voetstuk is modern. De haarlok op het voorhoofd os weggesneden.
Ontbreken: de rechter - en linkerhand (waren ingepend: afgebroken pen in rechterarm en uitgebroken pengat bij de linkerarm). De rechterhand lijkt eerst afgebroken en daarna pas hersteld met ingepende hand.
Afgebroken: een gedeelte van het grondje rechts, kleine delen van de randen van de kleding, enkele haarlokken, neuspunt. Scheuren in de linker- en de rechterzijde, de slip van de mantel, de achterzijde en het hoofd. Gat van een vierkant, gesmede nagel in de rug en een restant van een gesmede nagel rechts van de kram. Midden op de rug in zwarte inkt "Brom". Boven aan de rug twee etiketten: op één is een omgekeerde zeven te zien.

In het midden van de 14de eeuw ontstonden de eerste gebeeldhouwde en geschilderde altaarretabels. De vroege gesneden retabels tonen vaak reeksen kleine heiligenbeelden, die een grotere voorstelling, zoals een Kruisiging, flankeren.1) Dit apostelbeeld maakte waarschijnlijk deel uit van een dergelijke beeldenreeks. Bouvy (Utrecht 1968) verwees voor stilistische verwantschap naar de figuren van de twee retabels van de Zuid-Nederlandse beeldhouwer Jacob de Baerze (werkzaam te Dendermonde, Vlaanderen) in het kartuizer klooster van Champmol bij Dijon, vervaardigd aan het eind van de 14de eeuw voor Filips de Stoute.2) Deze verwantschap is echter niet groot. De apostel vertoont veel meer overeenkomst met een vrouwelijke heilige in het Rijksmuseum te Amsterdam (Frans-Vlaams, 1375-1400).3) Qua compositie is dit stuk het spiegelbeeld van de apostel. Goed vergelijkbaar zijn: de sierlijke houding met uitgebogen heup, de rechthoekige gezichten met dikke oogleden, een lange, brede neus en een rechte mond met duidelijke onderlip, het uitstaande haar, de draperie met de mantel met omgeslagen bovenrand en golvende mantelzomen en de proporties met de relatief grote hoofden. Zie voor het beeldtype ook ABM bh256.

1) Zie voor dit retabeltype in Duitsland: Wolf 1994 en Lutz 1994. Een overzicht van 14de-eeuwse, Zuid-Nederlandse retabels bestaat voor zover bekend niet, omdat er slechts enkele zijn bewaard.
2) Zie voor deze retabels Dijon 1986, cat. nr. 143; een recenter, beknopt overzicht geeft Bichler 1992.
3) Amsterdam 1973, cat. nr. 5, inv. nr. R.B.K. 1968-20.

C.A. Pompe is waarschijnlijk Cornelis Andreas Pompe, koopman in granen en vader van de Utrechtse hoogleraar strafrecht W.P.J. Pompe (1893-1968). Charité 1979, p. 466-467.

Status quaestionis:

Archief Edelsmidse Brom: apostel Andreas, Noord-Nederlands, begin 15de eeuw. Er is ooit op het stuk geboden door het Rijksmuseum te Amsterdam, waar het ook enige tijd in bruikleen was.

Inv.vel: Zuid-Nederland, eind 14de eeuw.
Utrecht 1906?: Nederlands, ca. 1350. Vermoedelijk dit beeld.
Utrecht 1913: Andreas (?), Nederrijn, Zuid-Nederland, eind 14de eeuw.
Jaarverslag 1966: Zuid-Nederland, 14de eeuw.
Utrecht 1968: Zuid-Nederland (?), eind 14de eeuw. Stilistisch sluit het stuk aan bij altaren zoals Jacques de Baerze vervaardigde aan het eind van de 14de eeuw voor Philips de Goede (Dijon). Ook West-Duitse herkomst is echter niet uit te sluiten.
Utrecht 1971: Zuid-Nederland (?), eind 14de eeuw. Als Utrecht 1968.

Vgl. De Coo 1966: Deze schrijft over twee apostelbeelden uit de Verzameling Mayer van den Bergh te Antwerpen die stilistisch verwantschap vertonen. Ze zijn door Mayer van den Bergh in 1900 gekocht van François Van Wageningh en zouden afkomstig zijn uit Zeddam. Nederrijn, Westfalen, ca. 1360-80. Hij vergelijkt ze o.a. met de apostelen uit een retabel te Coesfeld, die afwisselend Zuid-Nederlands en Westfaals worden genoemd.

Van Vlierden: de stukken in Antwerpen lijken van mindere kwaliteit. De houdingen zijn minder beweeglijk en de plooien zijn minder elegant en verfijnd gesneden dan in ABM bh594. De stukken zijn bovendien van achteren vlak. Vergelijk voor Jaques de Baerze foto hangmap: Aanbidding der koningen, retabel in 1390 door Filips de Stoute besteld, Musée des Beaux-Arts, Dijon. Tevens is er verwantschap met een vrouwelijke heilige uit het Rijksmuseum te Amsterdam (foto hangmap, Amsterdam 1971, nr. 5, inv.nr. R.B.K. 1968-20). Qua compositie is dit stuk het spiegelbeeld van de apostel. We vinden hier overeenkomsten in: de sierlijke houding met uitgebogen heup, het gezicht (dikke oogleden, wat lange, brede neus, wat lang rechthoekig gelaat, rechte mond met duidelijke onderlip, het uitstaande haar), de draperie (mantel met omgeslagen bovenrand, golvende mantelzomen) en de proporties (relatief grote hoofden). Dit stuk is van Frans-Vlaamse herkomst, 4de kwart 14de eeuw. Verwezen wordt naar de verwantschap met de Zuid-Nederlandse retabels te Iserlohn en Dortmund. Vanwege de "verfijning van karakter" in Noord-Frankrijk geplaatst.

'Eene belangrijke tentoonstelling' of 'onpaedagogisch gif'? : de lustrumtentoonstelling middeleeuwse kunst van de Vereniging voor de Kunst te Utrecht in 1906  (Annemarie van Santen), 2018, p. 214 afb.Hout- en steensculptuur van Museum Catharijneconvent, ca. 1200-1600  (Marieke van Vlierden), 2004, p. 68, 90Banden met het Zuiden , 1971, nr. 38Jaarverslag Aartsbisschoppelijk Museum Utrecht 1965-1968 , 1969, p. 19Kunstwerken uit de aan het Aartsbisschoppelijk Museum gelegateerde kerncollectie Brom , 1968, cat. nr. 13Een vergeten 14de-eeuws gepolychromeerd St. Petrusbeeld : identificatie en behandeling  (Jozef de Coo), 1966, vgl. p. 125 v.v., afb. 1, 2Tentoonstelling van Noord-Nederlandsche schilder- en beeldhouwkunst vóór 1575 , 1913, cat. nr. 152Catalogus der tentoonstelling van Middeleeuwsche kunstwerken, gehouden t.g.v. het 10-jarig bestaan der Vereeniging "Voor de Kunst" te Utrecht 1895-1905 , 1906, cat. nr. B43

Have you noticed a mistake or do you have any further information about this object?
Let us know!