Anna-te-drieën
Utrecht, ca. 1495-1510
ABM bh340

Volgens apocriefe geschriften is Anna de moeder van Maria en grootmoeder van Christus. Beelden van Anna-te-drieën, ofwel Anna vergezeld van Maria met het Christuskind, zijn erg geliefd in Utrecht. Mensen achten Anna enerzijds zeer verheven, anderzijds staat zij door haar alledaagse zorgzaamheid dicht bij het aardse leven.
Uit het Utrechtse atelier waar dit beeld is vervaardigd, zijn meer beeldhouwwerken bekend (zie nrs. 19, 46 en 52). De werkplaats levert eenvoudiger werk dan dat van de Meester van de Utrechtse Stenen Vrouwenkop.

text in exhibition

Ontsnapt aan de Beeldenstorm : middeleeuwse beeldhouwkunst

2012

Not on display in the museum

ABM bh340

beeld

Anna-te-Drieën

onbekend (Utrecht)

1490 - 1509

eikenhout, verf

schenking

1863-07-08

Anna zit in een grote zetel met hoge rugleuning, die met voluten is versierd. De zetel is op een voetstuk geplaatst. Anna heeft haar linkerhand achter tegen het hoofd van Maria gelegd. Maria bevindt zich links van haar, lager gezeten op een bankje met een driepasboog aan de onderzijde. Zij houdt met beide handen het naakte Christuskind vast, dat op haar rechterknie zit. Anna is gekleed in een lang gewaad met opgeschorte tabbaard, waarover een wijde mantel. Zij draagt een sluier, hoofd- en kindoek. De sluier en de kindoek hebben een geplisseerde rand. Maria is gekleed in een gewaad met een rechthoekige halsuitsnijding en een wijde mantel, die in rijke plooien de grond bedekt. Ze draagt op het hoofd een sluier en daarop een kroon. Het in trippen gestoken schoeisel is gepunt. De groep is weergegeven op een grond, die met kleine zigzaggroeven is aangeduid.

Polychromie:
Oude, maar niet oorspronkelijke polychromie. Onder de huidige polychromie vrijwel overal sporen van helderrood.
Roze incarnaat met helderrode blossen; sluier en tabbaard van Anna zijn groen, de kindoek is wit, de mantel is blauw op een grijsblauwe grond ofwel twee lagen, het kleed is rood, de schoen is rood, de trip zwart. Maria: blauwe sluier en mantel (blauw opgebouwd zoals bij Anna); het kleed is rood, de grond is groen, de zetels zijn bruin en roodachtig.

Techniek:
Het beeld is uitgehold; brede gutssporen. De linkerzijkant van de zetel is aangezet (gelijmd).
Voormalige oorspr. bevestiging (?): in het midden van de onderrand een gat tot in de uitholling.

Staat:
Een gat onder Anna's linkerarm is dichtgezet met een aangespijkerd plankje (mogelijk oorspronkelijke herstelling van een doorbreking van de wand bij het uithollen).
Ontbreekt: de linkerzijkant van het voetstuk (?).
Afgebroken: Christus' linkerhand (pengat aangebracht na breuk). Anna's rechterhand (pengat na breuk (?) met restant pen); Christus' rechterarmpje (restant ijzeren nagel in het breukvlak); zijn neus; de linkervoluut van de zetel met de zijkant van de rugleuning.
Aan de achterzijde is een hengsel bevestigd, met kromgeslagen nagels.
Vier spijkergaten in Maria's linkerborst.
De polychromie is gesleten en beschadigd.

Kasboek ABM: op 8 juli 1863 werd door van Heukelum aan Huinck (?) te Amersfoort f. 35,- betaald voor waarschijnlijk de volgende stukken: een Anna-te-drieën (ABM bh325 of ABM bh340), een Rochus (ABM bh258) en een Stal van Bethlehem (ABM bh285). Deze Huinck (?) is mogelijk dezelfde als "Vader Hinck" of "Hinte" (?) waaraan op 21 juni 1865 een Annunciatie werd betaald.

Inv. Rientjes: 3de kw. 15de eeuw; later: Utrecht, begin 16de eeuw.

Vogelsang 1911: Noord-Nederland, omg. Utrecht, eind 15de eeuw. Op foto zijn de volgende later toevoegingen nog zichtbaar: de linkervoluut van de zetel, de rechterhand van Anna, het rechterarmpje en het linkerhandje en het lendendoekje van het kind.
Jaarverslag ABM 1947: Stichts, begin 16de eeuw.
Bouvy 1947: Utrecht, eind 15de eeuw. Overbekend type. Voor het Sticht is de rijke draperie kenmerkend, hoewel de zware, brede gestalten naar het oosten wijzen.
Utrecht 1948: Utrecht, ca. 1470.
Bouvy 1949-1 (Kanttekeningen): Utrecht (?), begin 16de eeuw. Naast het atelier van de Meester van de Stenen Vrouwenkop moet er nog een Utrechts atelier zijn geweest, dat eenvoudiger werk maakte. Het voornaamste stuk is ABM bh339. Hierop sluit ABM bh340 direct aan. Het zou originele oude beschildering vertonen. Een derde stuk uit de coll. Brom sluit hierop aan. [nu ABM bh591]. Door vorm en compositie is het vrijwel zeker dat ook dit stuk in hetzelfde atelier werd gehouwen. Het is niet zeker of dit atelier binnen de stad lag: het werk is o.a. veel minder verfijnd.
Timmers 1949: Gelders, onder Stichtse invloed. Verbindt het stuk met een Anna-te-drieën te Goch. (Zie P. Clemen, Dien Kunstdenkmäler der Rheinprovinz. 1. Bd., IV, Kreis Kleve, Düsseldorf 1892, p 497, fig. 40.)
Rientjes 1956: Vergelijkt de compositie en draperie van Maria met een Anna-te-drieën op een zandstenen votiefreliëf, gevonden in de N.H. kerk te Kockengen.
Van Haaren 1960: Noord-Nederland, begin 16de eeuw.
Utrecht 1962 (Bouvy): Stichts, begin 16de eeuw. Oorspronkelijke polychromie. Als Bouvy 1949 en Rientjes 1956. Het votiefrelief in de N.H. kerk te Kockengen, is ongetwijfeld Stichts werk. Een in compositie verwant exemplaar komt voor in de collectie van het Centraal Museum te Utrecht (inv.nr. 1501; Utrecht 1997, cat.nr. 250: Noord-Nederland, ca. 1500).
's-Gravenhage 1963: Noord-Nederland (Stichts), begin 16de eeuw.
Utrecht 1982: Utrecht, begin 16de eeuw.
Deeleman-Van Tyen 1990: id.
Lissabon 1992: id. Polychromie 18de of 19de eeuw.
Parijs 1993: id. Pol. 19de eeuw.

Jaarverslag 1947: Clavaux ('s-Gravenhage) bracht in dit jaar resten oude polychromie tevoorschijn vanonder een nieuwe beschildering. Kort verslag rest. Clavaux 1947 in de inv. Rientjes. Inv.vel: Clavaux zetten op 27 maart 1957 schilfers vast.

Van Vlierden: Qua type, met Anna in een zetel met hoge rugleuning en Maria lager, daarvoor gezeten, vertoont ABM bh591 wel overeenkomst met ABM bh339 en ABM bh340. Stilistisch is ABM bh591 echter afwijkend, zowel wat figuren als draperie betreft. ABM bh339 en ABM bh340 zijn verwanter met elkaar, maar daar is toch een zodanig onderscheid in drapering, dat het de vraag is of wij hier met producten uit één atelier van doen hebben. Zo ja, dan is dit zeker geen serieproductie geweest en zeker geen werk van één snijder. Het exemplaar in het Centraal Museum (Noord-Nederland, ca. 1500) is alleen qua compositie vergelijkbaar.

De toevoegingen zijn vermoedelijk weggehaald bij de restauratie van 1947.

Mittelalterliche Bildwerke aus Utrecht 1430-1530  (Dagmar Preising), 2013, p. 263-264, cat. nr. 45, afb.Naar de Middeleeuwen : het Aartsbisschoppelijk Museum in Utrecht vanaf het begin tot 1882  (Elmer Peters), 2012, p. 83, afb.Middeleeuwse beelden uit Utrecht 1430-1530  (Micha Leeflang), 2012, p. 263-264, cat. nr. 45, afb.Hout- en steensculptuur van Museum Catharijneconvent, ca. 1200-1600  (Marieke van Vlierden), 2004, p. 37 kleurafb., 157, 175, 203, 211, 224, 225, 227, 229, 234Verzamelen van middeleeuwse kunst in Nederland 1830-1903  (Barbara Kruijsen), 2002, p. 176L' art en Hollande au temps de David et Philippe de Bourgogne : trésors du musée national Het Catharijneconvent à Utrecht  (Henri Defoer), 1993, p. 121, cat. nr. 52Fasciculus temporum : arte tardo-medieval do Museu Nacional Het Catharijneconvent de Utreque  (Helen Wüstefeld), 1992, cat. nr. 71, afb. 122Sint Anna-te-Drieën : een onderzoek naar vorm, inhoud en functioneren van het thema St. Anna-te-Drieën in de Nederlandse beeldhouwkunst der late middeleeuwen  (Willemien Deeleman-Van Tyen), 1990, afb. (Utrecht 10)Tekst en uitleg [1982]  (Henri Defoer), 1982, p. 42, afb.Kunst uit kerkelijke musea in Nederland  (H.J.A.M. van Haaren), 1963, nr. 116, afb. 37Beeldhouwkunst : Aartsbisschoppelijk Museum Utrecht  (Désiré Bouvy), 1962, cat. nr. 260De Nederlandse Bisschoppelijke Musea in: Kunst en religie 42 (1960) 3/4  (H.J.A.M. van Haaren), 1960, p. 49-96, afb. 34De oudheidkundige vondsten bij de restauratie van de Ned. Herv. Kerk te Kockengen  (Antonius Egbertus Rientjes), 1956, vgl. p. 6Houten beelden : de houtsculptuur in de Noordelijke Nederlanden tijdens de late middeleeuwen  (J.J.M. Timmers), 1949, p. 27-31, afb. 28, 29De Kanttekeningen bij de tentoonstelling Utrecht's Kunst in Opkomst en Bloei  (Désiré Bouvy), 1949, p. 13, afb. 12Jaarverslag Aartsbisschoppelijk Museum Utrecht 1946 en 1947  (Désiré Bouvy), 1948, p. 10Utrecht's kunst in opkomst en bloei 650-1650 , 1948, cat. nr. 121De middeleeuwsche beeldhouwkunst in de Noordelijke Nederlanden  (Désiré Bouvy), 1947, p. 97Holzskulptur in den Niederlanden, 1: das Erzbischöfliche Museum zu Utrecht  (W. Vogelsang), 1911, nr. 34, pl. XVII

Have you noticed a mistake or do you have any further information about this object?
Let us know!