MARIA MET KIND
Keulen, ca. 1270
ABM bh329

De Dom van Keulen was een van de eerste grote gotische kathedralen in Duitsland. Zijn bouwstijl staat sterk onder Franse invloed. Dit geldt ook voor de Keulse beeldhouwkunst van die tijd. Deze Maria is hiervan een duidelijk voorbeeld. Het kind is nog afgebeeld als een volwassene in miniatuur en Maria is ondanks haar glimlach nog hoofs en afstandelijk.

text in permanent exhibition

2005

Not on display in the museum

ABM bh329

beeld

Maria met kind

onbekend (Keulen)

1265 - 1274

berkenhout, verf

schenking

1903

Maria is staande voorgesteld, rustend op haar linkerbeen. Zij draagt het Christuskind op haar linkerarm. Het kind zit rechtop naar links gewend en houdt beide armpjes halfgeheven. Maria staat op een kleine, vlakke grond.

Maria draagt een lang, gegord gewaad met ronde halsuitsnijding. Een mantel ligt over haar beide schouders, is voor het lichaam langs gedrapeerd en onder haar linkerarm opgenomen. Aan de linkerzijde valt de mantel in onregelmatig gebroken plooien neer. Het schoeisel is gepunt. Op het hoofd draagt Maria een kroon, waaronder een sluier, die haar golvende haar bedekt en over haar rug afhangt. Het Christuskind is in een lang tuniekje gehuld.

Polychromie:
Restjes blauw op het kleed op een witte grond. Restjes blauw ook aan de onderzijde van het beeld. Restjes rood aan de achterzijde helemaal onderaan (modern?).

Techniek:
Het beeld is van binnen uitgehold, uitgezonderd het standvlak. In de onderzijde een rond gat van ca. 2 cm dat uitkomt in de holte midden in het beeld. De smalle opening in de achterzijde is met een bewerkte strook gedicht. Het onderste deel ervan was ooit aangezet met klampen, nu verdwenen.
Werkbanksporen: In het hoofd van Maria een groot, rond gat van 1 à 2 cm doorsn., waarin een wat kleiner gat.

Staat:
Ontbreekt: de kroon.
Afgebroken: de handjes van het kind (bijgezaagd); de rechteronderarm van Maria; vele delen van de grond. Het beeld is sterk door houtworm aangetast, waardoor grote delen van de grond zijn afgebrokkeld. De overgangen zijn gevuld met kunstharssubstantie. De scheuren in de rechterkant van Maria zijn gedicht met een spie. Aan de binnenzijde van de holte is linnen aangebracht. Aan de onderzijde twee schroefgaten.

Deze elegante Maria met kind is lange tijd vrij laat gedateerd: eind 14de eeuw tot zelfs ca. 1400 (Vogelsang 1911, Utrecht 1962 (Bouvy)). De kenmerkende, diepe, gebroken schotelplooien, gecombineerd met de 'klassieke' vormen van de vroege Franse gotiek maakten een juiste datering van deze Keulse sculptuur moeilijk. Omdat men aannam, dat de stilistisch gezien vroegere beelden aan de koorpijlers van de Keulse Dom in het begin van de 14de eeuw waren ontstaan, situeerde men het ontstaan van deze Maria met kind na de voltooiing van de koorsculptuur. Toen Rode aantoonde dat de koorsculptuur van de Keulse Dom tegelijkertijd met de bouw moest zijn uitgevoerd, dus aan het einde van de 13de eeuw, was een nieuwe chronologie van de Keulse sculptuur noodzakelijk.1) Legner (1973) dateerde daarop deze Maria met kind rond 1270. Een vroegere datering, in het laatste kwart van de 13de eeuw, was ook al voorgesteld door Koechlin (1903) en Müller (1963) die beiden verwezen naar de Franse sculptuur, o.a. de ivoorkunst, waarvan de invloed reeds aan het einde van de 13de eeuw in het Rijnland waarneembaar is. Legner brengt de Maria met kind in verband met een Zittende Madonna uit Unkelbach, die stilistisch zeer verwant is.2) Er zijn onder meer grote overkomsten in de koptypen, draperie en haarbehandeling. Legners veronderstelling dat beide stukken uit hetzelfde atelier stammen is zeer aannemelijk. Het gebruik van berkenhout is voor zover bekend een unicum.3)

1) Rode 1973; zie voor een beknopt overzicht ook Keulen 1989, p. 19 en Williamson 1995, p. 196-197.
2)Keulen 1972, cat. nr. N2; Unkelbach in Rheinland-Pfalz, iets ten zuiden van Bonn.
3) Uit een brief van restaurator W.J. Mares (Maastricht) d.d. 11- 3-1970 (archief MCC) blijkt dat twee houtmonsters zijn onderzocht bij TNO.

Status quaestionis:

Inv. Rientjes: Lindehout?; later: notenhout?. Laatste kw. 14de eeuw; later: Noord-Nederland; later: Keulen, eind 14de eeuw.
Inv.vel.: In de plooival is er overeenkomst met de Maria met kind in de parochiekerk te Rotselaer (ca. 1300; zie J.J.M. Timmers, De kunst van het Maasland. Dl. II. De Gotiek en Renaissance. Assen 1980, p. 144, afb. 239).

Koechlin 1903: Nederland, eind 13de eeuw, onder Franse invloed.
Vogelsang 1911: Berkenhout, Nederrijns, omstreeks 1400.
Antwerpen 1948: Nederrijns, Keuls, eind 14de eeuw, notenhout.
Jansen/Van Herck 1949: id.
Timmers 1949-1: Noord-Frankrijk, 14de eeuw.
Recklinghausen 1958: Keulen, ca. 1400.
Van Haaren 1960, Noord-Frans, ca. 1400.
Utrecht 1962 (Bouvy): Nederrijn-Keulen, einde 14de eeuw. Vergelijkbare objecten: Zittende Madonna, Keulen, Kunstgewerbe-Museum (Zie Wilm 1923 H. Wilm, Die gotische Holzfigur, Leipzig 1923, T. 26: Nederrijn, 1350); Collectie De Lerma-van der Does de Willebois te Groenekan (voorm. coll. Van Stolk) en in kasteel Rimburg bij Aken (Clemen 1912, p. 175, afb. 144: eik, h. 105, Rijnland, sterke Franse invloed, 14de eeuw).
Den Haag 1963: Noord-Frankrijk, einde 14de eeuw.
Müller 1963: noemt in zijn boekbespreking van Utrecht 1962 het berkenhout een unicum. Bovendien ziet hij in de stijl verwantschap met Franse ivoren, welke stijl in het Rijnland reeds aan het eind van de 13de eeuw aangetroffen wordt. Hij dateert het derhalve in het begin van de 14de eeuw.
Parijs 1968: Nederrijn-Keulen, 3e kwart 14de eeuw.
Stockholm 1970: Keulen, eerste helft 14de eeuw.
Legner 1973: Keulen, ca. 1270.
Clasen 1974: Nederland, ca. 1350-60. Als "Vorstufe" voor de stijl der "Schöne Madonnen".
Van Vlierden 1994: Keulen, ca. 1270.
Rottweil/Aken 1999 (Karrenbrock): de draperie wordt vergeleken met die van een Maria met Kind, Rijn-Maasgebied, 1270/80, privébezit, cat.nr. 4. Voorheen werd dit beeld als Keuls, ca. 1330 beschouwd, door Legner, net als ABM bh329 rond 1270 gedateerd.

Van Vlierden: Uit vergelijking van de foto in Vogelsang 1911 en latere foto's blijkt, dat vele scheuren en houtwormgaten zijn gedicht. Dit is niet alleen maar waarschijnlijk ook door Mares (Maastricht) gebeurd, die dit stuk van 19-12-1969 tot 25-3-1970 in restauratie had.

Van Vlierden: Door Bouvy (1962) genoemde stukken te Keulen en Rimburg lijken zeer sterk. Het Keulse stuk zowel qua draperie als gezichtstypen. Het stuk te Rimburg is moeilijker te beoordelen omdat gepolychromeerd. Iconografie, houding en draperie stemmen zeer sterk overeen.

Hout- en steensculptuur van Museum Catharijneconvent, ca. 1200-1600  (Marieke van Vlierden), 2004, p. 70Verzamelen van middeleeuwse kunst in Nederland 1830-1903  (Barbara Kruijsen), 2002, p. 176Antlitz des Mittelalters : mittelalterliche Bildwerke aus rheinischem Privatbesitz  (Reinhard Karrenbrock), 1999, p. 22-23, afb. 3Route langs dertig middeleeuwse beelden [N-E] = A tour featuring thirty medieval sculptures  (Marieke van Vlierden), 1994, afb. nr. 21Rhein und Maas : Kunst und Kultur 800-1400 : eine Ausstellung des Schnütgen-Museums der Stadt Köln und der belgischen Ministerien für französische und niederländische Kultur  (Anton Legner), 1972, p. 446, 454, afb. 21Konstskatter fran Utrecht, Aartsbisschoppelijk Museum  (A. Andersson), 1970, nr. 6L' Europe gothique, XII-XIV siècles , 1968, p. 107, cat. nr. 186Kunst uit kerkelijke musea in Nederland  (H.J.A.M. van Haaren), 1963, cat. nr. 62Buchbesprechung: D. Bouvy, Beeldhouwkunst Aartsbisschoppelijk Museum Utrecht, Utrecht 1962  (Th. Müller), 1963, p. 247Beeldhouwkunst : Aartsbisschoppelijk Museum Utrecht  (Désiré Bouvy), 1962, cat. nr. 19, afb. 10De Nederlandse Bisschoppelijke Musea in: Kunst en religie 42 (1960) 3/4  (H.J.A.M. van Haaren), 1960, p. 49-96, afb. 11100 Hauptwerke aus dem Erzbischöfliches Museum zu Utrecht , 1958, cat. nr. 19, afb.Kerkelijke kunstschatten  (Arnold Jansen), 1949, nr. 15, afb.Achtenveertig eeuwen beeldhouwkunst in hout  (J.J.M. Timmers), 1949, p. 598-772, m.n. p. 665, afb. 12.57Kerkelijke kunst : catalogus tentoonstelling Stad Antwerpen , 1948, cat. nr. 243Holzskulptur in den Niederlanden, 1: das Erzbischöfliche Museum zu Utrecht  (W. Vogelsang), 1911, nr. 8, pl. IILa sculpture Belge et les influences francaises aux XIIIe et XIVe siècles  (R. Koechlin), 1903, p. 5-19, 334-348, 394-407Die schönen Madonnen : ihr Meister und seine Nachfolger  (K.H. Clasen), p. 89, 175 n.343, 214, afb. 124

Have you noticed a mistake or do you have any further information about this object?
Let us know!