Moeder Gods Hodegetria
Byzantium, 940-960
ABM bi751

Op de Byzantijnse ivoren plaquette staat de Moeder Gods met haar vastgestelde titel naast het hoofd: ΜΡ ΘΥ. Dat is de Griekse afkorting voor Moeder Gods (Μήτηρ Θεοῦ). Deze titel is sinds het concilie van Efeze onlosmakelijk met haar verbonden.

text in exhibition

Maria

2017

On display now

Klooster benedenverdieping Schatkamer

ABM bi751

ivoor, reliëf

Moeder Gods, Hodegetria

onbekend (Byzantium)

0940 - 0959

ivoor

schenking

1882-09-19

Tegen een vlakke achtergrond, in een met een rondboog gesloten nis staat de Moeder Gods, Hodegetria op een voetstuk, waarvan de zijden zijn opengewerkt door middel van arcaden. Maria is frontaal en in een lichte contraposthouding afgebeeld. Met haar rechterhand wijst zij naar het Christuskind, dat op haar linkerarm gezeten is. Het Kind houdt een schriftrol vast, terwijl hij met zijn rechterhand een zegenend gebaar maakt.
De Moeder Gods is gekleed in een lange tunica. Een hoofddoek bedekt haar hoofd. Voorts draagt zij een mantel gedrapeerd over hoofd en schouders, waaronder het bovenlichaam en de armen vrijwel geheel schuil gaan. De met kwasten versierde zoom van de mantel hangt zigzaggend langs Maria's linkerzijde af. Van onder de plooien van het onderkleed, dat tot op de schoenen reikt, is het licht naar buiten gebogen linkerbeen van de Moeder Gods duidelijk zichtbaar. Haar hoofd is omgeven door een nimbus met parelrand. Ook het Christuskind is gekleed in een lange tunica met daarover een mantel met versierde zoom. Zijn voetjes steken in sandalen. Een kruisnimbus, die net als die van Maria voorzien is van een geparelde rand, omkranst zijn hoofd.

Aan weerszijden van de Moeder Gods zijn de Griekse lettercombinaties "MHP" en "TU" aangebracht. Het is een afkorting voor Mètèr Theou, dat Moeder Gods betekent.

Het reliëf is uit één stuk ivoor gesneden. De achterzijde is vlak en glad afgewerkt. Aan de langszijden van de opstaande rand bevinden zich rechthoekige uitsparingen voor scharnieren en een gaatje voor de bevestiging ervan. In het midden van de rondboog is eveneens een gaatje aangebracht (door-en-door ?). Zaagsporen zijn nog zichtbaar op de lijst, te weten op het linkergedeelte van de rondboog alsmede boven de uitsparing voor het scharnier rechtsboven en in de rechter benedenhoek.

Het voorwerp weegt 318 gram.

Het ivoor is in goede staat. Er bevinden zich slechts twee minuscule beschadigingen aan de linkerbovenzijde van de rondboog en enkele lichte krassen aan de achterzijde van het paneel. De zijluiken ontbreken.

Het ivoren reliëf met Maria en het Christuskind vormde vroeger het middenpaneel van een drieluik. Volgens Pevny 1997 waren op de luiken heiligen afgebeeld die met de Hodegetria op het middenpaneel een vergelijkbare compositie vormde als het drieluik van de Hodegetria tussen Johannes de Doper en Basil de Grote in de Dumbarton Oaks Collectie in Washington D.C. (inv.nr. 39.8). Dergelijke triptiekjes waren bestemd voor persoonlijke devotie.

De Utrechtse Hodegetria wordt gerekend tot de zogenaamde "Romanos-groep". Dit is een groep Byzantijnse ivoren die stilistisch nauw verwant is aan het kroningsivoor van keizer Romanos en keizerin Eudocia in het Cabinet des Médailles te Parijs (inv.nr. 300). Van deze groep ivoren wordt algemeen aangenomen dat zij in een keizerlijk atelier in Constantinopel zijn ontstaan. Voor wat betreft de datering lopen de meningen nogal uiteen. Dit varieert van het midden van de 10de eeuw tot de tweede helft van de 11de eeuw. Een en ander hangt nauw samen met de vraag welke Romanos op het Parijse kroningsivoor is afgebeeld, Romanos II (959-963) danwel Romanos IV (1068-1071).

In Luik (schatkamer van de Sint Paulus kathedraal, inv.nr. ?), New York (Metropolitan Museum of Art, inv.nr. 17.190.103) en Hamburg (Museum für Kunst und Gewerbe, inv.nr. 1898.118) bevinden zich soortgelijke Maria-ikonen. Van de drie voornoemde werken toont de New Yorkse Moeder Gods de sterkste gelijkenis met die in Utrecht, zowel stilistisch als iconografisch. Slechts kleine verschillen in de uitvoering van de gelaatstrekken alsmede in de behandeling van de plooien van de gewaden en de arcaden van de pedestal onderscheiden de beide werken. De Utrechtse Moeder Gods wordt algemeen beschouwd als het fraaiste en best bewaarde exemplaar van alle overgeleverde Midden-Byzantijnse ivoren van het Hodegetria-type.

Dit byzantijnse Maria-type is naar het Hodegonklooster te Constantinopel genoemd en betekent 'zij die de weg wijst'.

Het jaar 1000 : Nederland in het midden van de Middeleeuwen  (Annemarieke Willemsen), 2023, p. 106, afb.Maria, de moeder Gods  (Désirée M.D. Krikhaar), 2017Geen dag zonder Maria  (Désirée M.D. Krikhaar), 2017, 28 juliGezien met eigen ogen! : topstukken uit de Middeleeuwen in Museum Catharijneconvent  (Wendelien van Welie), 2014, p. 14-16, afb.Goddelijke inspiratie : Russische ikonen ontmoeten westerse kunst  (Désirée M.D. Krikhaar), 2013Textbook highlights Museum Catharijneconvent (2013) , 2013, nr. 102L' art de l'icône  (Tania Velmans), 2013, p.101-102, afb. 66De invloed van de Byzantijnse kunst op West-Europa  (Henri Defoer), 2013, p. 17, afb.Goddelijke inspiratie : Russische ikonen ontmoeten westerse kunst (10 april - 4 augustus 2013)  (Désirée M.D. Krikhaar), 2013, Zaal 1, cat. nr. 2Divine inspiration : Russian icons meet western art (10 April - 4 August 2013)  (Désirée M.D. Krikhaar), 2013, Zaal 1, cat. nr. 2Naar de Middeleeuwen : het Aartsbisschoppelijk Museum in Utrecht vanaf het begin tot 1882  (Elmer Peters), 2012, p. 99, afb.Medieval ivory carvings : early Christian to romanesque  (Paul Williamson), 2010, vgl. p. 112-115, cat. 25Textbook highlights Museum Catharijneconvent (2009) , 2009Byzantium 330-1453  (Robin Cormack), 2008, p. 398, cat. nr. 72, p. 129 afb.Byzantinh nomicmatokonia = Byzantine coinage  (Philip Grierson), 2007, p. 59, afb. 67De kracht van ikonen : Russische en Griekse ikonen 15e-19e eeuw : collectie Morsink  (Simon G. Morsink), 2006, p. 13, afb.Textbook highlights Museum Catharijneconvent (2006) , 2006, p. 1Christianity in the Netherlands : highlights from Museum Catharijneconvent  (Babette Hellemans), 2006Christendom in Nederland : topstukken uit Museum Catharijneconvent  (Babette Hellemans), 2006, p. 30, afb. 23Icons and power : the Mother of God in Byzantium  (B.V. Pentcheva), 2006, p. xiii, p. 113, 115, afb. 80Die Kreuzzüge : kein Krieg ist heilig  (Hans-Jürgen Kotzur), 2004, vgl. p. 386-388, cat. nr. 52Moeders, godinnen en sultanes : vrouwen in Turkije van de prehistorie tot het einde van het Ottomaanse rijk , 2004, p. 118, afb.Il viaggio dell' icona dalle origini alla caduta di Bisanzio  (Tania Velmans), 2002, p. 49, afb.Van romeins tot romaans : kunstgeschiedenis van Europa van 200 tot 1200  (Eddy van den Brink), 2000, p. 86, afb.Mother of god : representations of the Virgin in Byzantine art  (Maria Vassilaki), 2000, cat. nr. 57Museum Catharijneconvent : een keuze uit de mooiste werken  (Niels H. Koers), 2000, p. 9, afb.Kunst met een verhaal : een keuze uit twee musea  (Arno Fafié), 2000, p. 9-12, afb.Dankzij de tiende muze : 33 opstellen uit Kunstschrift  (E. de Jongh), 2000, p. 17-19, afb.Mittelalterliche Elfenbeinarbeiten : aus der Sammlung des Badischen Landesmuseums Karlsruhe  (Klaus Gereon Beuckers), 1999, p. 26, afb. 12Een museumdirecteur begeleidt een transport en doet een onverwachte vondst , 1997, p. 3The glory of Byzantium : art and culture of the Middle Byzantine Era A.D. 843-1261  (Helen C. Evans), 1997, cat. nr. 86The letter of the three patriarchs to emperor Theophilus and related texts  (J.A. Munitiz), 1997, afb. omslag en t.o. tp.Die goldene Madonna im Essener Münster : der Körper der Königin  (Frank Fehrenbach), 1996, p. 33, afb. 11The empress Theophano : Byzantium and the West at the turn of the first millenium  (Adelbert Davids), 1995, p. 221Les Pays-Bas Romans  (Ada van Deijk), 1994, p. 340-343The hand of the master : craftsmanship, ivory, and society in Byzantium (9th-11th centuries)  (Anthony Cutler), 1994, p. 18, 94, 109-114, 206, 211, 229, 237-38, 282 n. 55, afb. 99, 100, 119Byzantine art and architecture : an introduction  (Lyn Rodley), 1994, p. 237The hand of the master : craftsmanship, ivory, and society in Byzantium (9th-11th centuries)  (Anthony Cutler), 1994, p. 18, 94, 111, 112, 206, 211, 229, 282 n.55, 119, 154, afb. 99, 100Bernward von Hildesheim und das Zeitalter der Ottonen : Katalog der Ausstellung Hildesheim 1993  (Michael Brandt), 1993, p. 54-56, cat. nr. II-18, kleurenpl.De Byzantijnen  (Johann-Christian Klamt), 1993Oude bekenden, opnieuw bekeken : de Moeder Gods Hodegetria  (E. de Jongh), 1993, p. 47-49, kleurenafb.Das kostbare Evangeliar des Heiligen Bernward  (Hans Jakob Schuffels), 1993, p. 57, afb. 1Oude bekenden, opnieuw bekeken : de Moeder Gods Hodegetria  (E. de Jongh), 1993, p. 47-49Route langs 36 topstukken : Museum Het Catharijneconvent Utrecht , 1992, nr. 15, afb.Ikonen : uit Nederlands bezit / uit Noord-Rusland  (Adeline M. Janssens), 1992, cat. nr. U-18, kleurenafb. 5Route langs dertig topstukken : Museum het Catharijneconvent Holland [3e dr. 1989] = Walk along thirty highlights [3de dr. 1989] , 1989, nr. 15, afb.Die Goldschmiedekunst im frühen Mittelalter  (Victor H. Elbern), 1988, p. 103Ornamenta Ecclesiae : Kunst und Künstler der Romanik : Katalog zur Ausstellung des Schnütgen-Museums in der Josef-Haubrich-Kunsthalle  (Anton Legner), 1985, dl. 3, cat. nr. G11Ivoorsnijkunst één der oudste vormen van creativiteit  (Bep van der Linden-Nijdam), 1984, p. 12, afb. p. 11Rijksmuseum Het Catharijneconvent = State Museum Het Catharijneconvent , 1983, p. 46, afb.Luister van Byzantium  (Jacqueline Lafontaine-Dosogne), 1982, cat. nr. 10, afb.Die Ikone : 6. bis 14. Jahrhundert  (Kurt Weitzmann), 1978, nr. 12, p. 63Bildkatalog : 400 ausgewählte Werke aus den Schau-Sammlungen (Badisches Landesmuseum)  (Ernst Petrasch), 1976, vgl. afb. 129Beeldhouwkunst [1966]  (Désiré Bouvy), 1966, p. 28, afb. 1L' art byzantin, art européen  (A. Grabar), 1964, cat. nr. 63, afb. 63Maria op reis : byzantijns ivoor uit het Aartsbisschoppelijk Museum  (P. Singelenberg), 1964Mother of the God showing way : a Byzantine ivory statuette of the theotokos hodegetria  (J. Beckwith), 1962, p. 3, afb. 8Beeldhouwkunst : Aartsbisschoppelijk Museum Utrecht  (Désiré Bouvy), 1962, cat. nr. 2Ikonen-Museum  (Martin Winkler), 1960, p. 134, afb. p. 78Masterpieces of Byzantine art  (D. Talbot Rice), 1958, cat. nr. 102100 Hauptwerke aus dem Erzbischöfliches Museum zu Utrecht , 1958, cat. nr. 17, afb.Werdendes Abendland am Rhein und Ruhr  (Victor H. Elbern), 1956, cat. nr. 409De madonna in de kunst : catalogus met 80 afbeeldingen , 1954, p. 62, cat. nr. 267, afb. 3De madonna in de kunst : tentoonstelling in het Koninklijk Museum voor Schone Kunsten , 1954, cat. nr. 267, afb.Kerkelijke kunstschatten  (Arnold Jansen), 1949, cat. nr.227Uit de schatkamers der middeleeuwen : kunst uit Noord-West Duitsland van Karel de Grote tot Karel de Vijfde  (F. Wolff Metternich), 1949, cat. nr. 123aKerkelijke kunst : catalogus tentoonstelling Stad Antwerpen , 1948Symboliek en iconografie der christelijke kunst  (J.J.M. Timmers), 1947, afb. 46Tentoonstelling Maria in de kunst : internationaal Maria Congres 1947 , 1947, cat. nr. 68De Madonna : de ontwikkeling der madonnavoorstellingen in de beeldende kunst  (Elisabeth H. Korevaar Hesseling), 1942, p. 19, afb. 9De tentoonstelling van Byzantijnsche kunst te Parijs  (W.J.A. Visser), 1931-1932, vgl.De Madonna in het Aartsbisschoppelijk Museum te Utrecht , 1929Griechentum und Gotik vom Weltreich des Hellenismus  (Wilhelm Worringer), 1928, afb. 85Gotische Madonnenstatuen in Deutschland  (A. Goldschmidt), 1923, p. 8, afb. 1Ivoren in het Aartsbisschoppelijk Museum te Utrecht  (Raphael Ligtenberg), 1919, p. 97-99, afb. 1De oude kerkelijke kunst in Nederland : gedenkboek van de nationale tentoonstelling te 's-Hertogenbosch in 1913 : afbeeldingen der belangrijkste voorwerpen  (Jan Adriaan Frederiks), 1914, p. 94Catalogus der Nationale Tentoonstelling van oude kerkelijke kunst te 's-Hertogenbosch juni - september 1913  (Jan Kalf), 1913, p. 169, cat. nr. 693Manuel d'art byzantin  (C. Diehl), 1910, dl. 2, p. 620, afb. 312The Burlington magazine , 1931, nr. 59, p. 33, afb. I-AHet Gildeboek : tijdschrift voor kerkelijke kunst en oudheidkunde [1918-1956] , 1935, nr. 18, p. 64The Burlington magazine , 1935, nr. 66, p. 184-187, afb. BByzantijnse Moeder Gods  (Henri Defoer)

Have you noticed a mistake or do you have any further information about this object?
Let us know!