Not on display in the museum

ABM bh643a

beeld

Maria met kind, staande op maansikkel, van Marianum

onbekend (Utrecht)

1470 - 1479

eikenhout, verf, messing, goud

legaat

1980

Maria staat op de maansikkel, die aan de onderzijde wordt omkranst door gestileerde wolken. Zij draagt het met gekruiste benen, naar rechts zittende Christuskind op haar rechterarm. Het kind houdt met zijn linkerhandje de uiteinden van het koord vast, waarmee Maria's mantel is gesloten.

Maria heeft haar wijde mantel vastgezet onder het kind, zodat de stof daar in een bundel pijpplooien en onder haar rechterarm in diepe, onregelmatig gebroken plooien afhangt. Haar bovenkleed heeft een v-hals met revers, waarin de rand van een onderkleed zichtbaar is. Het bovenkleed is gegord met een riem en ligt in iets uitwaaierende pijpplooien over de borst. De wijde rok ervan heeft ze opgenomen onder haar linkerarm. Op de buik is een aantal onregelmatige kreukels gevormd en onder de linkerarm een bundel pijpplooien. Een slip van de rok hangt af over de maansikkel. Het onderkleed laat de punt van haar linkerschoen vrij. Maria's hoofd is bedekt door een sluier met geplisseerde rand. Bovenop het hoofd de aanzet voor een kroon. Het kind is gekleed in een lang tuniekje met halssplit.

Polychromie:
Vrij omvangrijke resten van meerdere lagen, overwegend niet-oorspronkelijke polychromie. De lagen worden beschreven van onder naar boven. Haar: menie-achtig oranje, vergulding op een bruinige grond. Kleed: donkerrood, hardrood, vergulding, roze. Mantel, buitenzijde: blauw, lichtblauw, blauw, vergulding op bruinige grond, blauw. Tuniekje: blauw, vergulding op een bruinige grond, roze, blauw. Op de mantelranden ingeponste stippellijnen waarboven motiefjes van drie stippen. Langs de hals van het tuniekje van het kind een rij ingeponste puntjes.

Techniek:
De achterzijde van het beeld is uitgehold. In de uitholling brede gutssporen, enkele opstaande houttongen en links van het midden een noest. Rechts in de rand van de uitholling een noest. De kern lag iets naar achteren in het werkblok.
Werkbanksporen: boven in het hoofd een sleutelgatvormige opening, grootste doorsn. 3 cm, d. 8,8 cm.
Voorm. oorspr. bevestiging (?): Dwars over de holte is als smalle dwarsverbinding een strook smeedijzer vastgezet met drie gesmede nagels (drie lege gaten).

Staat:
Een groot deel van het voorhoofd, met het linkeroog, een deel van de neus en de rand van de sluier is vernieuwd in eikenhout, evenals de punten van de maansikkel (aan beide kanten in twee delen) en de rechterknie van het kind met twee vingertoppen van Maria. Een grote scheur in de achterzijde van het hoofd is gedicht met eikenhout. (Zie opm.) De mantel is aan de linkerzijde aangevuld, één keer met hout, vier keer met vloeibaar hout/kunsthars (?). In de hals van Maria enkele kopse spieën. Een stukje van de zoom van het kleed in het midden onderaan is aangevuld met hout en vloeibaar hout/kunsthars. De restanten van een door Mares toegevoegde ronde, houten sokkel zijn rechts op het standvlak aanwezig. Standvlak en mantelrand rechts bijgezaagd, scheur gevuld met vloeibaar hout/kunsthars.
Afgebroken: Maria's linkerhand; het hoofd (breukvlak bijgewerkt (?); afgebroken pen), de rechterarm (breukvlak en pen bijgezaagd) en de tenen van de rechtervoet van het kind (spijkergat in breukvlak) en stukje rand tuniek; enkele stukjes van de kroonaanzet; rechterkwast koord (spijkergat in breukvlak); stukjes van de mantel; punt linkerschoen (bijgezaagd); slip mantel links; stukje mantel achterzijde rechts onderaan.
Links en rechts van de uitholling in het midden twee vierkante spijkergaten en twee restanten van nagels, rechts hieronder nog een spijkergat. Boven de metalen strip links en rechts een spijkergat. Boven in de uitholling een restant van een nagel. In de achterrand van de kroonaanzet en in de sponning een spijkergaatje.
Bovenaan in de uitholling enkele scheuren.

Bij het beeld behoort een koperen kroontje ABM bh643b.

Dit Mariabeeld vormde de helft van een Marianum. Zie voor dit beeldtype ABM bh606a.

Aanwinstenboek/inv.vel.: Oost-Nederland, ca. 1465.

Amsterdam 1958: Een Maria met kind in het Louvre is bijna identiek. Het stuk in Parijs wordt Hollands genoemd, ca. 1475 en is tevens zeer verwant met een Maria met kind van het Amsterdamse Begijnhof (zie cat.nr. 330 en 333).
Brief van Bouvy aan mw. dr. J. Korteling, d.d. 16-02-1967 (hangmap): Noord-Nederland, 1460-1470.
Jaarverslag 1980: idem, met een 19de-eeuws zilveren kroontje.
De Jong 1985: Kleef/Gelre, ca. 1470-80. Vergeleken met de beelden in het Louvre en in het Begijnhof, beide Kleef/Gelre, ca. 1470-80 genoemd. Schrijft het Parijse en Zwolse beeld toe aan dezelfde beeldsnijder. Nauwe betrekkingen in iconografisch en stilistisch opzicht met Mariabeeld ABM bh337, dat aan de Utrechtse meester van de Emmerikse heiligen is toegeschreven en met een Mariabeeld in de St.-Georgkirche te Vreden. (Zie Essen 1968, cat.nr. 102).

Van Vlierden: Er is een groot stilistisch en iconografisch verschil met ABM bh337 en het Mariabeeld te Vreden.

Van Vlierden: ABM bh643a behoort stilistisch en/of iconografisch tot een groep van vijf Mariabeelden. Het zijn alle voorstellingen van Maria met Kind op de maansikkel en zij hebben vroeger alle (?) deel uitgemaakt van een Marianum. Het betreft:
- Amsterdam, Rijksmuseum (RBK 1953-20) (Loosen 1996: Holland ca 1480)
- De Goorn, Noord-Holland (81 cm hoog, polychromie later, nu Hoorn, Westfries Museum, voorheen BMH bh924) (Loosen 1996: Holland ca 1480, zelfde atelier als Amsterdam)
- Parijs, Louvre (Amsterdam 1958: Hollands ca 1475; Parijs 1988: omg. Jan Nude (?), ca. 1450; Loosen 1996: Hollands, ca 1480)
- Amsterdam, Begijnhof (Bouvy 1947: Holland, ca 1470-80; Loosen 1996 idem)

Van de vijf stukken vertonen er drie, te weten het stuk in het Begijnhof, ABM bh643a en het stuk in het Louvre, een gelijke iconografie: het kind grijpt met de linkerhand de touwtjes van Maria's mantel, terwijl het zich naar de beschouwer wendt en het rechterarmpje (bij ABM bh643a afgebroken) uitsteekt. Maria neemt haar bovenkleed op zodat in het midden onregelmatige driehoeksplooien en aan de zijkanten pijpplooien ontstaan. De Maria in het Louvre neemt het kleed onder de rechterarm op, de Maria's in het Begijnhof en van ABM bh643a onder beide armen. Het stuk in Parijs lijkt stilistisch het nauwste verwant aan ABM bh643a, afgezien van het haar. Dat is in het Parijse stuk in zeer gestileerde ronde lokken weergegeven. ABM bh643a heeft naturalistischer, golvende haarstrengen. De Maria uit De Goorn is stilistisch minder nauw verwant. Ook iconografisch wijkt het af: het kind zit en profil naar rechts op zijn moeders arm en grijpt haar sluier. Maria neemt haar kleed op dezelfde wijze op als bij het stuk in het Louvre het geval is, maar de plooival is veel minder diep en veel soepeler. Het motief van het kind dat de sluier grijpt zien we terug bij de Maria in het Rijksmuseum. Dit is echter veel grover en zowel de wijze waarop de kleding gedrapeerd is, als de plooival, is niet te vergelijken met die van de andere stukken.

ABM bh643a lijkt stilistisch de nauwste verwantschap te hebben met een Maria lactans in Brussel, (Koninklijke Musea voor Kunst en Geschiedenis, inv.nr. 4000) (Brussel 1964: Brabant (?), eind 15de eeuw. Dit eveneens eikenhouten, maar veel kleinere stuk (38 cm) vertoont hetzelfde gelaatstype en draperie-motief.

Voegen wij hierbij de opmerking van H. Defoer, dat ABM bh643a stilistisch verwant is aan Franciscus (ABM bh599), Elisabeth van Thüringen (ABM bh476) en Paulus (ABM bh482a) en dat deze stukken in Utrecht ontstaan zouden kunnen zijn, dan verdient het wellicht overweging om nader te onderzoeken of bovenbesproken beeldengroep in zijn geheel aan Utrecht toe te schrijven is, met uitzondering van het stuk in het Rijksmuseum, dat m.i. te veel afwijkt. Er lijkt stilistisch een doorgaande lijn te bestaan vanaf de stukken van Jan Nude in het midden van de vijftiende eeuw, die via bovenvermelde stukken wellicht eindigt bij de wat later gedateerde Anna-te-drieëngroepen ABM bh339 (1e kwart 16de eeuw) en ABM bh340 (rond 1500) die beide al eerder als Utrechts zijn bestempeld. In deze Anna-groepen zien we wederom het karakteristieke lange gelaatstype met de geloken ogen en de sluier met geplisseerde rand. Mogelijk is ook de Ursula uit het Begijnhof binnen deze groep te plaatsen, maar dan wel in het begin van de ontwikkeling (Bouvy 1947: Hollands, ca. 1450).

Vanwege de sterke iconografische overeenkomsten tussen ABM bh643a, de Maria in het Begijnhof en die in het Louvre, lijkt het niet te gewaagd te veronderstellen dat de drie stukken naar eenzelfde modelteking of prent zijn vervaardigd.

Zie in verband met de Maria met Kind in het Louvre en de vergelijking hiervan met de beelden van Jan Nude: Utrecht 1997: cat.nrs. 44-48, inv.nrs. 1788/001 t/m 1788/005).

Bij de restauratie in 1982 door Mares (Maastricht) werd een donkerbruine waslaag verwijderd en werden resten van latere polychromie geconsolideerd. Ondeskundige vroegere restauraties aan de sluier, het linkerdeel van het voorhoofd en het bovenste deel van het linkeroog van Maria, alsmede de punten van de maansikkel en de plank waarop het beeld stond (alles aangezet met spijkers) werden verwijderd en vervangen. Aan de achterzijde van het hoofd werd een diepe verticale trekscheur gedicht. Tevens werd het rechthoekige plankje dat als sokkel diende door een ronde sokkel vervangen (zie foto's hangmap, restauratieverslag hangmap en De Jong 1985)

Het hart van het huis : de neogotische kapel in het aartsbisschoppelijk paleis  (Pia Verhoeven), 2024, p. 149, afb.Mittelalterliche Bildwerke aus Utrecht 1430-1530  (Dagmar Preising), 2013Middeleeuwse beelden uit Utrecht 1430-1530  (Micha Leeflang), 2012, p. 180 en p. 182, afb.Hout- en steensculptuur van Museum Catharijneconvent, ca. 1200-1600  (Marieke van Vlierden), 2004, p. 106, 201, 208, 226Beeldhouwkunst tot 1850  (Jan Klinckaert), 1997, cat. nrs. 44-48Drie 15de eeuwse beelden in het Provinciaal Overijssels Museum  (J.W.M. de Jong), 1985, m.n. p. 217-221Middeleeuwse kunst der Noordelijke Nederlanden  (David Cornelis Roëll), 1958, p. 216De middeleeuwsche beeldhouwkunst in de Noordelijke Nederlanden  (Désiré Bouvy), 1947, afb. 99, 100, 102Sculptures des pays Germaniques et des Pays-Bas aux XVe et XVIe siècles : Musée du Louvre  (Sophie Guillot de Suduiraut), vgl., p. 11, afb. 19Jaarverslag Rijksmuseum Het Catharijneconvent , 1980, p. 309

Have you noticed a mistake or do you have any further information about this object?
Let us know!