Heilige Christoffel
Noord- of Oost-Nederland?, 1520-1530
Museum Catharijneconvent, Utrecht, BMH bh168b

Pelgrims vormen in de middeleeuwen een makkelijke prooi voor struikrovers en moordenaars. Een van de beschermheiligen tot wie pelgrims kunnen bidden is Christoffel. Mensen geloven dat ze, wanneer ze een afbeelding van de heilige hebben aanschouwd, op die dag niet door een plotselinge dood overvallen kunnen worden.
Volgens een laatmiddeleeuwse legende wil de reus Reprobus (ca. 250) Christus dienen. Een kluizenaar geeft hem de raad om reizigers een woeste rivier over te dragen. Op een dag komt een kind langs dat wil worden overgezet. Tijdens de overtocht wordt het kind ondraaglijk zwaar. Nadat de heilige de overkant heeft bereikt, vertelt het kind hem dat hij Christus, de koning van de wereld, op zijn schouders heeft gedragen. Christus geeft Reprobus de naam Christoffel ofwel Christoforus, wat ‘drager van Christus’ betekent. De legende is pas in de dertiende eeuw in het Donaugebied ontstaan. Verhalen van voor die tijd vertellen alleen over zijn bestaan en over zijn martelaarschap.

text in exhibition

Pelgrims : onderweg naar Santiago de Compostela

2011

On display now

Grachtenpand eerste verdieping Feest!

BMH bh168b

beeld

Christoffel

onbekend (Noord-Nederland) plaats vervaardiging onzeker
onbekend (Oost-Nederland) plaats vervaardiging onzeker

1520 - 1529

eikenhout, verf

aankoop

1870-06-13

Christoffel is staande voorgesteld, terwijl hij door het water waadt. Hij draagt in zijn rechterarm het Christuskind, dat op zijn uitgebogen rechterheup steunt. Met zijn linkerhand omklemt hij de boomstam waarop hij steunt. Het kind pakt met zijn linkerhand het haar van Christoffel vast.

Christoffel draagt een korte tunica en eroverheen een mantel, die over zijn rechterschouder is geslagen en waarvan het uiteinde aan de achterkant opwaait. De mantel is voor zijn lichaam langs gedrapeerd en hangt van achteren in het water. Het uiteinde heeft hij onder zijn rechterarm geklemd. Christoffel draagt een band in het haar. Opmerkelijk is zijn in strengen gevlochten baard. Het kind draagt een mouwloos tuniekje, dat op de borst is gesloten en verder openvalt.

Het beeld staat op een zeskantig, geprofileerd voetstuk, dat van onder taps toeloopt en eindigt in een geprofileerde nodus met knorrenmotief. Het voetstuk is gedecoreerd met rankwerk en guirlandes waartussen aan de achterzijde een baluster en aan de voorzijde een mannenfiguur met hoed met uitstekende puntoren. Zijn onderlichaam en benen zijn geschubd. Zijn armen en benen lijken op te gaan in de guirlandes. De bovenste rand van de geprofileerde voet is gedecoreerd met schubmotief.

Polychromie:
Een rest incarnaat onder de baard. Rood in de mond van Christoffel en van het kind. Rood op het tuniekje van het kind. Blauw op de binnen- en buitenzijde van de mantel. Een rest helderrood op Christoffel's linkerbeen. Resten donkergroen op het voetstuk. Groen op de boomstam. Blauw op het water. Op de opengewerkte sokkel sporen rood en groen, waaronder lichtblauw. Het rood bevindt zich ook op de breukvlakken. Op de vlakken achter de guirlandes zit donkergroen waaronder lichtblauw. Op de rotsen naast het water eveneens groen waaronder lichtblauw. Idem in het holprofiel.

Techniek:
Het beeld is rondom bewerkt. Beeld en voetstuk vormen één geheel. Het onderste gedeelte van de sokkel is apart aangezet met een houten pen.
Een deel van het rankwerk links is apart aangezet. Aan de voorzijde is een deel van het rankwerk mogelijk apart aangezet (herstelling?). Er zit een pen dwars door de boomstam. Een noest in het gewaad onder de voetjes van het kind. Boven in het hoofd van Christoffel zit een klein gaatje van ca 0,5 cm doorsnede (werkbankspoor); ook een gaatje in zijn rechterschouder. Achter in de rug een gat van ca 0,5 cm doorsnede.

Staat:
Overlangse invoegingen o.a. aan de voorkant in het gewaad en de knie van Christoffel, in zijn rechterbeen, aan de achterzijde in het kleed en daarboven, in zijn rechterarm, in de grond links, in het hoofd van het kind en zijn linkerschouder.
Afgebroken: de rechterarm van het kind (gaatje in breukvlak; bijgezaagd), de rechterpink van Christoffel, zijn linkerwijsvinger, zijn grote teen, de rechterlok van zijn baard, de rechterarm van het mannetje op het voetstuk en delen van het rankwerk. Kleine beschadigingen langs de randen van de kleding en langs het uiteinde van Christoffels hoofdband.
Er loopt een scheur door de linkerslip van de mantel. Er zit een gaatje in het zitvlak van het kind (noest?). Aan de voorzijde dichtgestopte en aan de zijkanten open gaten aan alle zijden in het holprofiel van de sokkel (voor nu verdwenen decoraties?). Onder het gat in de rug een modern schroefoog; achter in de sokkel een modern schroefoog (in een oudere inkeping?).

Stamboek: Christoffelbeeld: in de kantlijn erbij vermeld: "Op het S. Christoffelbeeld was met schrift van deze eeuw geschilderd een jaartal 1315. Er zal waarschijnlijk vroeger 1515 hebben gestaan en dit verkeerd gelezen zijn."
Haarlem 1878: Houten beeld St. Christoffel, Gothiek, 1500-1550. In het voetstuk is renaissance stijl gemengd.
Haarlem 1881: id.
Haarlem 1888: id.
Haarlem 1900: id.
Haarlem 1913: met potlood toegevoegd ca. 1530-1540.
Haarlem 1923: als 1900 en vroeger.
Schretlen 1924: Nederlands, ca. 1540.
Leeuwenberg 1942: Nederlands, ca. 1530. De afb. toont vele verticale scheuren, vooral door Christoffels linkerbeen.
Eindhoven 1953/54: Noord-Nederland, 2de kw. 16de eeuw.
Van Haaren 1960: id.
's-Gravenhage 1963: Noord-Nederland, 1530-1540.
Utrecht 1967: id.
Utrecht 1986: id.

Het beeld is van 10-8-1978 tot 14-3-1979 gerestaureerd door W. Mares (Maastricht). Deze heeft scheuren gedicht met spieën en spijkers in verbindingen vervangen door houten pennen. Op de oude afbeeldingen is de forse scheur vooral door het linkerbeen van Christoffel nog goed te zien.

Turbulente tijden : zorg en materiële cultuur in Zierikzee in de zestiende eeuw  (Katie Heyning), 2017, p. 126, afb. 462000 jaar Nederlanders en hun heiligen  (Willem Frijhoff), 2009, p. 523, afb.Terug van weggeweest : Zeeuwse kunst  (Adrienne Quarles van Ufford), 2008Terug naar Zeeland : topstukken uit de 16e en 17e eeuw  (Katie Heyning), 2008, p. 30-31, afb.Hout- en steensculptuur van Museum Catharijneconvent, ca. 1200-1600  (Marieke van Vlierden), 2004, p. 33 kleurafb., 153Christoffel bij doop Amalia  (Saskia van Haaren), 2004, p. 20, afb.Uit het goede hout gesneden : religieuze houtsculptuur uit het Museum Catharijneconvent Utrecht in dialoog met de Gruuthusecollectie  (M. Parez), 2004, p. 2Verzamelen van middeleeuwse kunst in Nederland 1830-1903  (Barbara Kruijsen), 2002, p. 162St. Pancras op het Hogeland : kerk en kapittel in Leiden tot aan de Reformatie  (B.N. Leverland), 2000, p. 244Museum Catharijneconvent : agenda / diary 1998  (Niels H. Koers), 1997, afb. week 7Ketters en papen onder Filips II  (Paul Dirkse), 1986, p. 117, cat. nr.Kunstschatten uit het bisschoppelijk museum van Haarlem in het aartsbisschoppelijk museum Utrecht  (Jan Verspaandonk), 1967, cat. nr. 48Kunst uit kerkelijke musea in Nederland  (H.J.A.M. van Haaren), 1963, cat. nr. 146De Nederlandse Bisschoppelijke Musea in: Kunst en religie 42 (1960) 3/4  (H.J.A.M. van Haaren), 1960, p. 49-96, afb. 39Onze beeldhouwkunst der late middeleeuwen  (Désiré Bouvy), 1953, cat. nr. 86Middeleeuwen spreken tot u [kalender 1942]  (Jaap Leeuwenberg), 1941, afb. 4Sculptuur om Scorel  (M.J. Schretlen), 1925, p. 135-138, m.n. p. 138Verkorte gids in het Bisschoppelijk Museum voor kerkelijke oudheid, kunst en geschiedenis vooral van Nederland en meer byzonder van het Haarlemsche Bisdom te Haarlem, St. Jansstraat 79 [1923] , 1923, p. 15, cat. nr. 96Gids in het Bisschoppelijk Museum voor kerkelijke oudheid, kunst en geschiedenis, vooral van Nederland en meer bijzonder van het Haarlemsche bisdom te Haarlem, St. Jansstraat No. 79 [1913]  (Jacobus Joannes Graaf), 1913, p. 35, cat. nr. 96Gids in het Bisschoppelijk Museum voor kerkelijke oudheid, kunst en geschiedenis, vooral van Nederland en meer bijzonder van het Haarlemsche bisdom te Haarlem, St. Jansstraat No. 79 [1900]  (Jacobus Joannes Graaf), 1900, p. 30, cat. nr. 173Gids in het Bisschoppelijk Museum voor kerkelijke oudheid, kunst en geschiedenis, vooral van Nederland en meer bijzonder van het Haarlemsche bisdom te Haarlem, Kruisweg No. 59 [1888]  (Jacobus Joannes Graaf), 1888, p. 41, cat. nr. 173Gids in het Bisschoppelijk Museum voor kerkelijke oudheid, kunst en geschiedenis, vooral van Nederland en meer bijzonder van het Haarlemsche bisdom te Haarlem Kruisweg No. 59 [1881] , 1881, p. 36, cat. nr. 173Gids in het Bisschoppelijk Museum voor kerkelijke oudheid, kunst en geschiedenis, vooral van Nederland en meer bijzonder van het Haarlemsche bisdom te Haarlem Kruisweg No. 59 [1878] , 1878, p. 30, cat. nr. 173

Have you noticed a mistake or do you have any further information about this object?
Let us know!