Maria
Utrecht of Antwerpen, ca. 1475
ABM bh308

Deze elegante Maria is geen op zichzelf staand beeld. Oorspronkelijk maakte zij deel uit van een Annunciatie-scène met een engel die Maria de geboorte van haar zoon aankondigde. Waarschijnlijk vormde deze voorstelling op zijn beurt ook weer deel van een groter geheel, namelijk een altaarstuk. Op het boek is een merkteken in de vorm van een hand gebrand. Dit 'Antwerps handje' is in de middeleeuwen het kwaliteitskeurmerk voor kunst op de Antwerpse markt, waar dit beeld waarschijnlijk is verkocht.

text in permanent exhibition

2016

Not on display in the museum

ABM bh308

beeld, reliëf, retabel, fragment

Maria van een annunciatie

onbekend (Utrecht) plaats vervaardiging onzeker

1470 - 1479

eikenhout, verf

oud bezit

1911

Maria knielt voor een bidstoel, waarop een opengeslagen boek ligt. Zij is frontaal uitgebeeld, haar hoofd iets naar rechts gewend. Haar linkerhand rust op haar borst, met haar rechter houdt zij het boek vast. Haar duim heeft ze tussen de bladen gestoken. Het bankje staat rechts voor haar, op de gladde, schuinoplopende grond. Het is aan de zijkanten voorzien van driepasboogjes.

Om Maria's schouders ligt een mantel die in vrij stijve, hoekige plooien de grond bedekt. Zij heeft hem opgenomen onder haar rechterarm. Een slip ervan ligt over het bankje, onder het boek. Zij is blootshoofds, met gebombeerd voorhoofd en heeft lange, krullende haarstrengen die over haar schouders liggen. Haar gewaad heeft een hoekige halsuitsnijding en aan de linkerarm een omgeslagen manchet.
Op het boek is een ingebrand (of ingeslagen) handje te zien, merkteken van de stad Antwerpen.

Polychromie:
Enkele sporen polychromie. Rood op de binnenzijde van de mantel, waarop zwart. Op de buitenzijde witte grond, evenals op het bankje. Op de vloer een ingesneden aanduiding van ruitvormige tegels, waarop ingeponste bloemmotieven bestaande uit zeven stippen.

Techniek:
Aan de achterzijde vlak afgewerkt. Vrijwel staande jaarringen. De kern lag mogelijk rechts. Wat beitelsporen op het standvlak. Rechts vooraan lijkt een gedeelte te hebben aangesloten: een deel van de grond springt hier terug. In het terugliggende vlak vier gaten met restanten van spijkers. (Bij Vogelsang 1911 is te zien dat hier een niet passend stukje hout was ingevoegd.) Ook links is de aanzet van een terugliggend vlak in de grond zichtbaar.

Staat:
Duim van de rechterhand en bovenste bladzijde van het boek beschadigd. De neus lijkt wat afgesleten. De linkerhoek van de grond is afgebroken, de rechter wat gesleten. Kleine stukjes van de randen afgebroken.
Achterin het beeldje vier spijker- en schroefgaten. In het standvlak vijf spijker- en schroefgaten en lichte radiale scheuren.
Boven op het hoofd en op de linkerschouder door insektenvraat aangetaste plekken. In de achterzijde onderaan enkele houtwormgaatjes. Een brandplekje op het boek en mogelijk op haar linkerhand.
Het stuk lijkt bedekt met een dikke, bruine was- of beitslaag.

Deze lezende Maria maakte deel uit van een Annunciatiegroep. De nu ontbrekende engel zal van links zijn aan komen lopen, zoals op een zeer overeenkomstige tekening in het Louvre (Parijs, Cabinet de Dessins du Musée du Louvre, inv.nr. 20.661). Het beeld is een fragment van een retabel.

Inv. Rientjes: Noord-Nederland, 15de eeuw; later: Stichts, 1470.

Vogelsang 1911: Nederland, ca. 1450.
De Jonge 1921: Noord-Nederland/Brabant. In verband gebracht met de Meester van de Zingende Engelen (Adriaen van Wesel) en vergeleken met de Heilige Familie in de timmermanswerkplaats (ABM bh471).
Aken 1958: Noord-Nederland, ca. 1470.
Recklinghausen 1958/59: id.
Utrecht 1962: id.
Stockholm 1970: id., mogelijk Hollands.
Lemmens en De Werd 1971/72: Noord-Nederland, ca. 1470. De sculptuur bewijst dat een tekening van een Annunciatie in het Louvre het ontwerp voor een retabel is geweest. Hierop is rechts een vrijwel identieke Mariafiguur afgebeeld. De snijder heeft alleen de plooival iets vereenvoudigd.
Delft 1977: Noord-Nederland (Utrecht), ca. 1470.
Amsterdam 1980/81: Als Lemmens en De Werd 1971/72. Het enige verschil tussen tekening en beeld is dat het gebedenboek is geopend.
Lissabon 1992: Utrecht, ca. 1475.
Parijs/Dijon 1993/94: id.

Het stuk is in 1959 een week gestolen geweest (doc. hangmap). Het werd ontvreemd door een Arnhemse losarbeider en kwam door de oplettendheid van een Arnhemse antiquair weer retour.

Micha Leeflang 2013: Mogelijk bestreft het hier een Maria van een Annunciatie die is vervaardigd door een Utrechtse beeldsnijder werkzaam in Antwerpen?, ca. 1475. Maria heeft een bol voorhoofd en een typisch Utrechtse haardracht. Ondanks deze Utrechtse kenmerken is dit beeld mogelijk bestemd voor de Antwerpse markt. Het beeld is daar verkocht, getuige het merkteken: een ingebrand (of ingeslagen) handje linksvoor op de bidstoel. Wellicht hebben we te maken met een Utrechtse beeldsnijder werkzaam in Antwerpen of is het beeldje vanuit Utrecht meegenomen naar de Zuid-Nederlandse havenstad.

'Met openvallend tuniekje leest Jezus ons de les'  (Micha Leeflang), 2016, p. 44, afb.Utrecht und Brabant : künstlerische Wechselbeziehungen 1430-1530  (Dagmar Preising), 2013, p. 57-58, afb. 3 en 4De techniek van de Utrechtse houtsculptuur : een eerste overzicht  (Michael Rief), 2012, p. 143, afb. 11.4rHout- en steensculptuur van Museum Catharijneconvent, ca. 1200-1600  (Marieke van Vlierden), 2004, p. 214L' art en Hollande au temps de David et Philippe de Bourgogne : trésors du musée national Het Catharijneconvent à Utrecht  (Henri Defoer), 1993, p. 119, cat. nr. 50Fasciculus temporum : arte tardo-medieval do Museu Nacional Het Catharijneconvent de Utreque  (Helen Wüstefeld), 1992, cat. nr. 69, afb. 119Adriaen van Wesel : een Utrechtse beeldhouwer uit de late Middeleeuwen  (W. Halsema-Kubes), 1980, p. 190-192, cat. nr. 58Bijbels en burgers : vijf eeuwen leven met de Bijbel, 1477-1977 : Delftse Bijbel  (C.C. de Bruin), 1977, cat. nr. 16Konstskatter fran Utrecht, Aartsbisschoppelijk Museum  (A. Andersson), 1970, nr. 19, afb.Beeldhouwkunst : Aartsbisschoppelijk Museum Utrecht  (Désiré Bouvy), 1962, cat. nr. 117100 Hauptwerke aus dem Erzbischöfliches Museum zu Utrecht , 1958, cat. nr. 23, afb.Unsere Liebe Frau  (Wolfgang Braunfels), 1958, cat. nr. 142Beeldhouwwerk in het Aartsbisschoppelijk Museum [De Jonge]  (C.H. de Jonge), 1921-1922, p. 172-177, m.n. p. 175, afb. 23Holzskulptur in den Niederlanden, 1: das Erzbischöfliche Museum zu Utrecht  (W. Vogelsang), 1911, nr. 14, pl. XXII

Have you noticed a mistake or do you have any further information about this object?
Let us know!