Maria Magdalena ontmoet de verrezen Jezus
Zuid-Nederland, eerste kwart 16e eeuw
Utrecht, Museum Catharijneconvent, ABM bh385

Drie belangrijke scènes uit het leven van Maria Magdalena zien we hier in één beeld samengebracht. Linksboven loopt zij met twee vrouwen naar het graf van Jezus om zijn dode lichaam te balsemen. Onderin staat Jezus op uit zijn graf. Rechtsboven ziet Maria Magdalena als eerste de verrezen Jezus. Het Evangelie volgens Johannes beschrijft hoe zij Jezus pas herkent als hij haar naam noemt. Hij vraagt haar de verrijzenis aan zijn leerlingen, de latere apostelen, te verkondigen. Dit levert haar de eretitel apostel der apostelen op.

text in exhibition

Maria Magdalena : de tentoonstelling

2021

On display now

Catharinazaal

ABM bh385

beeld, reliëf, retabel, fragment

Opstanding van Christus

onbekend (Zuid-Nederland)
onbekend (Brussel) plaats vervaardiging onzeker

1500 - 1524

eikenhout, verf, goud

schenking

1862

In een rotsachtig landschap staat Christus op uit het graf, waartegen drie soldaten liggen te slapen, terwijl een vierde opschrikt. Hij is met zijn rechterbeen uit de kist gestapt en heeft zijn nu verdwenen rechterhand zegenend (?) opgeheven. In zijn linkerhand hield hij de nu verdwenen kruisvaan. De sarcofaag is in het midden, dwars op de voorgrond geplaatst. De sarcofaagdeksel is schuin naar links weggeschoven. Links en rechts van het graf een engel. De linker zit en profil naar rechts met zijn benen in de kist en heft zijn rechterhand naar Christus op. Met zijn linkerhand houdt hij de sarcofaagdeksel vast. De rechter, frontaal, heeft zijn rechterarm opgeheven. Twee van de soldaten zitten achter het graf te slapen. De linker, frontaal, rust met het hoofd op zijn linkerarm. De rechter, en profil naar links, steunt zijn hoofd op zijn rechterhand. Een derde, rechts voor de kist, zit met naar rechts gewend lichaam te slapen en steunt op zijn schild dat op zijn zwaard rust. De vierde, links op de voorgrond, heeft zich uit knielende houding opgericht en draait zich om naar rechts. Hij kijkt naar Christus, terwijl hij zijn linkerarm voor zich opheft, om zichzelf te beschermen tegen het felle licht dat van Christus uitgaat. Zijn linkerhand, een knots omklemmend, steunt op de grond.

Op de overhangende rotsen van de hoog oprijzende achtergrond staan links, frontaal, als kleinere figuurtjes uitgebeeld, de drie Maria's die in de richting van het graf lopen. Zij dragen zalfbussen. In het midden op de achtergrond loopt Johannes achter hen aan. Rechts op de achtergrond, van de drie Maria's gescheiden door een met een boom begroeid heuveltje, verschijnt Christus als hovenier aan Maria Magdalena. Hij heeft zich en profil naar rechts gewend en heeft zijn rechterarm naar haar opgeheven. Zijn linkerhand rust op het uiteinde van een nu verdwenen schoffel (?). Maria Magdalena zit voor hem geknield en heft haar in aanbidding gevouwen handen naar Christus op. Achter hen geboomte, voorzien van rond en spits gebladerte.

De gladde, rechthoekige grond rond de kist is afgebiesd met een dubbele groef. In de rand van de grond vier rechthoekige, verdiepte velden. De rotsen zijn afgewerkt met fijne zigzaggroeven.

Christus is bekleed met de lendendoek, waarvan een slip tussen zijn benen afhangt. Zijn mantel ligt over zijn schouders en hangt af tot over het sarcofaagdeksel en tot in de kist. De engelen dragen omgorde superplies met opgebonden, bloezende mouwen. Het haar van de rechterengel staat rechtop, alsof hij zojuist naast de kist is neergedaald. De soldaten dragen met florale motieven en plattebandornament versierde pronkharnassen. Die links op de voorgrond heeft een tulband op het hoofd. Zijn korte bovenkleed heeft een soort pofmouwen. Op zijn borst een gevleugeld engelenkopje. De soldaat heeft een rijkversierd kromzwaard aan zijn zijde en zijn schild, dat achter hem staat, heeft de vorm van een ingezwenkte achthoek. De soldaat rechts op de voorgrond heeft een rond schild met bloemmotief en versierde rand. Hij draagt een rusting met geschulpte wapenrok en korte, gepantserde mouwen. Op zijn hoofd een helm met verentooi. Beide achterste soldaten zijn gehelmd. De rechter draagt een pantser dat op de schouder met een masker is versierd. De drie Maria's dragen fantasievolle renaissance gewaden. De voorste, Maria Magdalena, heeft een hoed met omgekrulde schulprand op het hoofd. Haar met een doek gegorde kleed heeft een ronde hals, waarin een geplooid hemd zichtbaar is. Haar keurs eindigt in geschulpte stroken. Ze draagt een lang gewaad met korte mouwen, waarin wijde, lange siermouwen. De linker draagt een lang gewaad, waarover een mantel die zij over haar linkerarm heeft opgenomen. Op haar hoofd een stijve kap met driehoekige voorrand. De achterste heeft een met oorraderen en parelranden versierde kap op het hoofd. Johannes draagt een kleed met opstaande kraag en knoopsluiting, waarover een mantel die hij over zijn rechterschouder heeft geslagen en met zijn linkerhand ophoudt. Christus als tuinman draagt een hoed met opgeslagen achterrand. Hij draagt een lang kleed en een mantel met mouwen. Het kostuum van Maria Magdalena is identiek aan haar kleding in de linkerscene. Het schoeisel van de figuren heeft ronde neuzen.

De stenen sarcofaag is voorzien van geprofileerde randen en medaillons. In de onderrand een reeks ronde gaatjes. De vlakke plint ervan vertoont in het midden aan de voorzijde een punt.

Polychromie:
Resten van een dunne, witte grondering. Over de gehele oppervlakte sporen van een blauwe en zwarte overschildering. Op de lendendoek van Christus sporen vergulding. Lichtroze incarnaat op zijn rechterbeen. Vergulding op de achtergrond recht achter hem. Sarcofaag en grond donkerrood waarop vergulding. Rood op het zwaard van de rechter soldaat, op de linker engel. Kleine resten helderblauw, vergulding en rood op de rotsen. Enkele gemorste spatten heldergeel.

Techniek:
Aan de achterzijde, rechts van het midden, iets uitgehold, mogelijk vanwege een noestige plek. Zeer noestig. In het midden van de uitholling is een stukje hout ingezet met een ijzeren nagel. Wat opstaande houttongen. De achtergrond is op meerdere plaatsen doorbroken. Dit lijkt niet wegens slijtage, zoals vroeger gemeld, maar van oorsprong zo bedoeld. Aan de achterzijde op de vlakke delen beitelsporen. Zeer gedetailleerd bewerkt. Hoogreliëf.

Staat:
Aan de achterzijde is rechts bovenaan een stukje rots vastgezet met een metalen strip (vier schroeven).
Aangevuld: Christus' rechteronderbeen; de rechteronderarm en de knots van de linkersoldaat; zijn linkerhand en -pols; het wapen van de slapende soldaat links achteraan; de hoeken links en rechts vooraan; de rechteronderarm van de linker engel; de linkerhand van Maria Magdalena en haar zalfpot in de linkerscene; rechterarm en beide handen van Maria Magdalena in de rechterscene; de linkerhand van Christus als tuinman.
Afgebroken: Christus' rechterhand (bijgezaagd, pen in breukvlak); linker beschadigd; zijn neus; de rechterhand van de rechter engel (bijgezaagd, pengat); de rechtervleugel van de linker engel (drie gaten in breukvlak); de vingers van de hand van de soldaat links op de voorgrond; de rechter voorvoet van de soldaat rechts op de voorgrond (twee spijkergaten); beide handen van de linkervrouw en haar neus; de rechterhand van Maria Magdalena in de linkerscene; de rechterhand van Christus als tuinman; de rechterhand (en staf?) van Johannes. Vele kleine oppervlaktebeschadigingen.
Sterk radiaal gescheurd, vooral in het standvlak en de achterwand.
In het midden van de achterzijde een modern schroefoog. In de achterzijde rechts drie resten van spijkers. In het standvlak twee spijkergaten. In de linker zijkant acht pengaten, deels met afgezaagde en afgebroken pennen, vermoedelijk van de nu verdwenen aangezette rotsstrook (zie opm.).
Enkele verspreide houtwormgaatjes.
Sterk craquelé in de uitholling (aantasting door brand of schimmel?).

Het reliëf maakte deel uit van een retabel.

Inv. Rientjes: 1ste kw. 16de eeuw (gerestaureerd); later: Noord-Nederland, ca. 1530 (Holland-Sticht).

Utrecht 1857: Vermoedelijk genoemd onder cat.nr. IIIA.16: eind 15de eeuw.
Vogelsang 1911: Noord-Nederland, ca. 1530. Op de foto in Vogelsang is aan de linkerzijde een apart aangezette strook rotsen zichtbaar. Het onderbeen van Christus en de voet van de soldaat zijn aangevuld met een witte substantie (gips?). De armen van Maria Magdalena ontbreken deels. Volgens Vogelsang hebben de kleine engelen de sarcofaagdeksel weggeschoven. De Johannes op de achtergrond noemt hij een Emmausganger (?). Vogelsang meldt dat nadat de foto is gemaakt zijn aangevuld: de handen van Christus, zijn linkerbeen, de handen van de kleine engelen, de wapens en de handen van de soldaten, de handen en de schoffel van Christus als tuinman, de handen van Maria Magdalena, de reisstaf van de man op de achtergrond, de handen van de vrouwen. [zie voor de aangevulde toestand foto hangmap]
Amsterdam 1939: Noord-Nederland, ca. 1530.
Boerhave Beekman 1939: Noord-Nederland, 1ste helft 16de eeuw.
Timmers 1949-1: Antwerpen, 1540.
Delft 1952: Noord-Nederland, ca. 1530.
Tilburg 1956 (Bouvy): Hollands-Brabants, ca. 1530.
Amsterdam 1958 (Leeuwenberg): Noordelijke Nederlanden, ca. 1530.
Utrecht 1962: Noord-Nederland, ca. 1530.
's-Gravenhage 1963: id.
Stockholm 1970: Noord-Nederland, 1530. Antwerpse invloed.
Utrecht 1971: Zuid-Nederland (Brussel?), ca. 1530.
Utrecht 2000: Brussel, ca. 1520.

Boedapest 1975: De Christusfiguur vertoont enige verwantschap met die van een opstanding (fragment) in het Museum der bildende Künste, te Boedapest, toegeschreven aan het atelier van Jan Borman de Oudere, Brussel, ca. 1479-1520 (inv.nr. 61.7, cat.nr. 183, afb. 335).

Gevallen vrouw, mystica of geliefde van Jezus : wie was Maria Magdalena?  (Marije de Nood), 2021, p. 9, afb.Maria Magdalena : Kroongetuige, zondaar, feminist  (Lieke Wijnia), 2021, p. 66, afb. 39Mary Magdalene : Chief Witness, Sinner, Feminist  (Lieke Wijnia), 2021, p. 66, afb. 39Naar de Middeleeuwen : het Aartsbisschoppelijk Museum in Utrecht vanaf het begin tot 1882  (Elmer Peters), 2012, p. 84, afb.Hout- en steensculptuur van Museum Catharijneconvent, ca. 1200-1600  (Marieke van Vlierden), 2004, p. 15, 259, 283Museum Catharijneconvent [agenda] 2004 , 2003, afb. dt. week 16Verzamelen van middeleeuwse kunst in Nederland 1830-1903  (Barbara Kruijsen), 2002, p. 167Museum Catharijneconvent : een keuze uit de mooiste werken  (Niels H. Koers), 2000, p. 4, 43, afb.Museum Catharijneconvent : agenda / diary 1997  (Niels H. Koers), 1996, week 14Katalog der ausländischen Bildwerke des Museums der bildenden Künste in Budapest IV.-XVIII. Jahrhundert, 2: Bildband  (Jolán Balogh), 1975, p. 202Banden met het Zuiden , 1971, nr. 48Konstskatter fran Utrecht, Aartsbisschoppelijk Museum  (A. Andersson), 1970, nr. 29, afb.Kunst uit kerkelijke musea in Nederland  (H.J.A.M. van Haaren), 1963, cat. nr. 143Beeldhouwkunst : Aartsbisschoppelijk Museum Utrecht  (Désiré Bouvy), 1962, cat. nr. 162, afb. 57Middeleeuwse kunst der Noordelijke Nederlanden  (David Cornelis Roëll), 1958, nr. 290Prisma der bijbelse kunst , 1952, p. 176, cat. nr. 254Achtenveertig eeuwen beeldhouwkunst in hout  (J.J.M. Timmers), 1949, m.n. p. 706, afb. 12.89Hout van oerwoud tot interieur  (W. Boerhave Beekman), 1939, p. 437, afb.Tentoonstelling bijbelsche kunst  (F. Schmidt Degener), 1939, cat. nr. 113gHolzskulptur in den Niederlanden, 1: das Erzbischöfliche Museum zu Utrecht  (W. Vogelsang), 1911, nr. 135, afb.XXXCatalogus der tentoonstelling van voor Nederland belangrijke oudheden en merkwaardigheden in de stad en provincie Utrecht voorhanden gehouden van wege het provinciaal Utrechtsch Genootschap voor Kunsten en Wetenschappen , 1857, p. 15, cat. nr. III 16Christus' lijden in de kunst , cat. nr. 14

Have you noticed a mistake or do you have any further information about this object?
Let us know!