DE PREEK VAN PETRUS
Zuid-Nederland, ca. 1540
ABM bh590

In de preek werd de inhoud van de bijbel en het geloof aan het volk verklaard. Uitgangspunt was vaak een bepaalde bijbelpassage die in de mis was voorgelezen. Op het reliëf is vermoedelijk afgebeeld hoe Petrus, staande op een hoge preekstoel, preekt tot de inwoners van Antiochië.

text in permanent exhibition

2005

Not on display in the museum

ABM bh590

beeld, retabel, fragment

Prediking van Petrus

onbekend (Zuid-Nederland)

1525 - 1534

eikenhout, verf

aankoop

1967-01

Links staat Petrus, driekwart naar rechts gewend, op de preekstoel. Hij steunt met zijn rechterhand op de rand. Rechts van de preekstoel is een groepje van vier toehoorders afgebeeld. Op de achtergrond staan twee mannen, waarvan de voorste zich omwendt naar de achterste. Hij laat zijn rechterhand rusten op zijn linkeronderarm. De achterste houdt zijn linkerhand in de zij. De linkerhand is zodanig uitgehold dat het lijkt of hij een voorwerp heeft vastgehouden. De voorste figuur is baardloos, de achterste draagt puntbaard en snor. Voor beide figuren zit een vrouw op een vouwstoel en profil naar links. Zij kijkt omhoog naar Petrus en houdt haar rechterhand voor het gezicht van een kind, dat met de rug naar de beschouwer tussen haar en de preekstoel in staat. De jongen steunt met zijn rechterhand op het rechterbovenbeen van de vrouw en probeert naar Petrus op te kijken.

De vijfzijdige preekstoel is versierd met briefpanelen en wordt aan de bovenzijde afgesloten door een geprofileerde rand. Links aan de preekstoel hangt de sleutel, Petrus' attribuut. De preekstoel staat op hoge pootjes, waarvan er drie zijn afgebeeld. Eronder ligt een hond. De figuren zijn op een gladde, schuin oplopende grond geplaatst.

Petrus is gekleed in een met een knoopje gesloten tuniek. Zijn mantel ligt over zijn linkerschouder. Hij heeft kort haar met een lok in het midden en een korte baard. De voorste man heeft een ronde muts op het hoofd, de achterste een hoge spitse. Beide dragen een mantel en een hooggesloten kleed. De vrouw is gekleed in een lang gegord gewaad met ronde halsuitsnijding en korte mouwen met geplooide manchetten. Om haar heupen heeft zij een mantel geslagen. Op haar hoofd draagt zij een hoed van veren. Het kind is gekleed in een gegord kuit-lang gewaad, dat zijn rechterschouder- en arm vrijlaat.

Polychromie:
Restjes witte grond. Wat rood onder de rechterarm van de vrouw.

Techniek:
De achterzijde is vlak; deels doorbroken bewerkt. In de voet van het beeld zit een groot gat. Hier lijkt een grote, noestige plek weggesneden. De kern is moeilijk te bepalen vanwege de noest in het standvlak. Het haar van de hond is aangegeven door middel van lange deels kruisende kraslijnen.
Mogelijk oorspronkelijke bevestiging: een gaatje in de rechterschouder van de voorste man.

Staat:
De linkerschouder van Petrus en de neus van de vrouw zijn aangevuld. Een deel van de preekstoel rechts is afgespleten en vastgezet met twee vierkante spijkertjes.
Ontbreken: de linkerhand van Petrus (pengat aanwezig).
Afgebroken: de linkeronderarm van de vrouw (bijgezaagd); de rand van de vouwstoel, delen van de achterwand; een stukje van de rechtschouder van de voorste man; stukje van de hoofdtooi van de vrouw; haar linker schoenpunt; een deel van de sleutel.
Vanuit de noest een scheur over de gehele lengte, door de grond, de rechterzijde van de preekstoel tot in de linkerschouder van Petrus. Links in de grond en links en rechts in het standvlak een spijkergaatje. Vier spijkergaten met restanten van nagels in de achterzijde.
Vooral aan de achterzijde links sterk aangetast door houtworm. Meerdere houtwormgaatjes in de preekstoel. Aan de achterzijde zwarte verkleuringen door brand (?) en restanten van donkere beits, lijm of bestrijdingsmiddelen.

Van Vlierden: Het stuk is een retabelfragment en zal onderdeel zijn geweest van een retabel dat was gewijd aan de geschiedenis van de apostelen ofwel aan die van Petrus alleen. In de Legenda Aurea van Jacobus de Voragine (+ 1298) staat in het hoofdstuk 'De stoel van St. Petrus' dat hij in Antiochië preekte, velen genas en dat spoedig 10.000 mensen werden gedoopt. Theophilus, de gouverneur van Antiochië, liet zijn woonhuis wijden tot kerk en hierin een hoge zetel oprichten zodat Petrus tijdens zijn preken gehoord en gezien zou worden door het volk.1) Mogelijk is het preken in Antiochië hier afgebeeld. De stoel is volgens De Voragine de bisschopszetel, zodat Petrus hier is afgebeeld als leider van de kerk en plaatsvervanger van Christus op aarde. Ook de sleutels van de hemelpoort, die Petrus van Christus kreeg (Mattheus 16,19) en die aan de preekstoel hangen, verwijzen naar zijn autoriteit. Heel opvallend is de vrouw met verenhoed op de voorgrond, die haar hand voor de ogen van het kind houdt. In de Legenda Aurea wordt verwezen naar het feit dat Petrus door zijn verheffing tot het hoogste ambt over de Christenheid heerste die in alle drie werelddelen wasverspreid. Er zou onderzocht moeten worden of het mogelijk is dat de vrouw een verwijzing is naar het vierde werelddeel Amerika. De personificatie van dit werelddeel wordt immers in de latere iconografie met een vederbos op het hoofd afgebeeld. Het zou dan (één van) de vroegste afbeeldingen van Amerika zijn.2) Het is ook mogelijk dat de vrouw en het kind uit een andere context komen dan de andere figuren (overgenomen van een prent?). Hoewel de preekstoel met zijn briefpanelen nog laat-gotische trekken vertoont, is in de kleding en de gemaniëreerde houdingen van de figuren duidelijk de invloed van renaissance te herkennen. Stilistisch is deze sculptuur volgens Bouvy in de Zuidelijke Nederlanden te plaatsen, mogelijk in Luik (Jaarverslag ABM 1967 en Utrecht 1971-1). Vergelijkbare stukken worden echter niet door hem genoemd.

1) Zie Legenda Aurea, 1, p. 164-165.
2) De iconografie van de vier werelddelen ontwikkelt zich vanaf de tweede helft van de zestiende eeuw; Amerika wordt onder andere in Ripa's Iconologia uit 1644 afgebeeld met verentooi;
Timmers 1947, nr. 1731.

Jaarverslag ABM 1967: Zuidelijke Nederlanden, omgeving van Luik, ca. 1530. In het stukje zijn twee stijlen waar te nemen: laatgotisch in de preekstoel, renaissance in het groepje toehoorders.
Utrecht 1971-1: Zuid-Nederland (Luik?), ca. 1540. Afkomstig van een retabel dat de geschiedenis van de apostelen in beeld bracht. Overgangsstuk: de preekstoel is nog laat-gotisch van stijl, de figuren tonen invloed van de renaissance en het maniërisme.
Delft 1977: Zuid-Nederland, ca. 1530.

Van Vlierden: Het haar van de hond is te vergelijken met het haar van het varkentje van Anthonius (ABM bh442, Leuven ca. 1520).

Hout- en steensculptuur van Museum Catharijneconvent, ca. 1200-1600  (Marieke van Vlierden), 2004, p. 404Museum Catharijneconvent : agenda / diary 1999  (Niels H. Koers), 1998, afb. week 24Bijbels en burgers : vijf eeuwen leven met de Bijbel, 1477-1977 : Delftse Bijbel  (C.C. de Bruin), 1977, cat. nr. 44Banden met het Zuiden , 1971, cat. nr. 50Jaarverslag Aartsbisschoppelijk Museum Utrecht 1965-1968 , 1969, p. 33

Have you noticed a mistake or do you have any further information about this object?
Let us know!