Naakt en kwetsbaar

Naakt en kwetsbaar zit Jezus op een steen in afwachting van zijn kruisiging. Hij oogt treurig, in zichzelf verzonken. Deze rustpauze is niet in de Bijbel terug te vinden. n de middeleeuwen worden in allerlei traktaten de vaak summiere bijbelverhalen over het lijden van Jezus aangevuld met extra scénes. De zogenaamde ‘Jezus op de koude steen’ is hiervan een voorbeeld. Vanaf de vijftiende eeuw wordt de voorstelling ingezet om het lijden van Jezus voor gelovigen invoelbaar te maken.

Oost-Nederland, 1500-1520
Utrecht, Museum Catharijneconvent, ABM bs692

for publication

Body language : het lichaam in de middeleeuwse kunst

2020

On display now

Catharinazaal

ABM bs692

beeld

Christus op de koude steen, geheel naakt

onbekend (Oost-Nederland)

1500 - 1519

kalksteen, verf, ijzer

schenking

1926-09-03

Christus zit op een gelaagde rotspartij. Zijn linkervoet is iets vooruitgeschoven. Met zijn rechterhand ondersteunt hij zijn naar links geneigde hoofd en met de linker bedekt hij zijn schaamte. Op zijn hoofd, met tot op de schouders afhangende haren, draagt hij de doornenkroon.

Resten polychromie:
Op het hoofd zwart op een witte grond waaronder een rode grond; olijfgroen op de doornenkroon en daarop rond de spijkers (doornen) zwart. Op de baard zwart en rood. Op de mond helderrood. In de ooghoeken rood; zwart bij de pupillen en de oogleden. Op zijn rechterbovenarm- en schouder, zijn linkerarm, rechterknie, linker- en rechteronderbeen en midden op de rug spatten rood (bloed). Zwarte verf op de rots en aan de zijkant ook sporen rood en groen. Hier en daar zit het rood over het groen.

Techniek:
Het beeld is rondom bewerkt. De rotsen zijn geaccentueerd met fijne groeven. Het lichaam is zeer glad afgewerkt. Fijne beitelsporen aan de achterzijde van de linkerhiel en aan zijn linkerhand, die aan de bovenzijde niet is uitgewerkt. De ogen zijn zeer gedetailleerd aangegeven.
De enige ingestoken, overgebleven doorn van de doornenkroon is van ijzer.

Staat:
De neus is aangevuld.
De ingestoken doornen van de doornenkroon ontbreken op één na.
Afgebroken: enkele stukken uit de linker- en rechterzijde, linkerschouder en -arm, rechterbovenarm, rechterzijde, de rug, de rechterhiel en -enkel; wat kleinere stukjes uit de rechtervoet, beide benen en de rotsgrond. Kleinere beschadigingen en kerven over de gehele opervlakte van het beeld.
De steen is bezaaid met bruine en zwarte spikkels (sporen van verwering?). De polychromie bladdert.

Inv. Rientjes: eind 15de eeuw, Frans? Later: Noord-Nederlands. Volgens Vogelsang Noord-Nederlands, eerste begin 16de eeuw, "zoo niet tusschen 1480-1500."
Rientjes 1926: ca. 1500. Rientjes oppert de mogelijkheid dat het stuk uit Zeddam of Terborg stamt. Herkomst uit de oude kapel van Azewijn acht hij onwaarschijnlijk. In Terborg werd op 15 juli 1496 door mr. Joost van Dalen een "ymago Salvatoris nostri Jhesu flagellati in monte Calvariae" gewijd en bijzondere aflaten voor het gemelde beeld "ante imaginem Salvatoris nostri dicti silinten [silentem?]" werden verleend (zie: AAU XXXVII, 96; AAU XIX, 150). Rientjes vermeldt nog dat het stuk door de doodgraver werd gevonden, tijdens het delven van een graf, en dat oude mensen toen zij nog schoolgaande kinderen waren het beeld nog aan de voet van het kruis op het kerkhof hadden zien staan. Vanwege de naaktheid van het stuk zou het minder stichtend zijn bevonden en mogelijk daarom begraven. Men zou al eerder naar het beeld hebben gezocht.
Jaarverslag 1926: 2de helft 15de eeuw. Vergelijking met de zittende Johannes de Doper van Geertgen tot Sint Jans en verwijzing naar Noord-Frankrijk. Volgens jaarverslag werd het stuk gevonden in 1925. De neus was vlak afgezaagd en werd weer bijgemaakt. Tevens werd een dikke laag witkalk van het stuk verwijderd en kwamen sporen oorspronkelijke polychromie tevoorschijn.
Engelen 1931: vergelijkt ABM bs692 met een Christus op de koude steen die in mei 1929 in de N.H. kerk te Neede werd opgegraven. Dit stenen stuk is h. 147 x b. 45 x d. 19 cm en dateert ook uit ca. 1500. De handen van het stuk te Neede zijn gebonden.
Vgl. Mialaret 1937: = afb. Horst.
Bouvy 1947: besproken onder Overijssel/Gelre, 1450-1500.
Bouvy 1953: id.
Bouvy 1959: begin 16de eeuw. Er zijn in Nederland slechts drie andere stenen exemplaren van ongeveer gelijke afmetingen: te Horst, Neede en Zevenaar (ABM bs721). De Christus van Azewijn is geheel naakt met vrije handen en voeten. Bij vergelijkbare exemplaren is Christus veelal met de lendendoek bekleed en zijn zijn handen gebonden. De Christus in Horst heeft wel gebonden handen, maar is verder [net als ABM bs692] geheel naakt en heeft de benen niet gekruist.
Utrecht 1962 (Bouvy): Oost-Nederland, omstreeks 1500. Zou in 1925 gevonden zijn.
Dijon 1971: geen vergelijkbare exemplaren.
Utrecht 1994-4: als Utrecht 1962.
Hengst 1998: geen nieuws.
New York 1999: Oost-Nederland, 1500, "Ecce homo". Wixom vergelijkt de kop van ABM bs692 met een kop van een piëtagroep (New York, Metropolitan Museum, inv.nr. 1983.406, Nederland, diocees Utrecht, eind 15de eeuw). ABM bs692 is stilistisch aan dit stuk het nauwste verwant.

Corr. hangmap Wixom-Van Vlierden 1997-98: Wixom vindt de overeenkomst tussen beide koppen zo nauw, dat hij zich afvraagt of beide stukken van één hand zijn.

Christus op de koude steen volgens Frankfurt 1991. Zie voor de belangrijkste literatuur noot 1.

Het beeldtype is sinds de tweede helft van de 15de eeuw in twee varianten verbreid. In de ene variant is Christus treurend afgebeeld, meestal met het hoofd steunend op zijn hand. Dit type heeft verbinding met het antieke motief van de melancholicus. Het is vooral verbreid in Nedersaksen, Saksen en Silezië en treedt vanaf het begin van de 16de eeuw ook op in Zuid-Duitsland. De andere variant toont Christus wachtend op zijn kruisiging. Dit type is vooral verbreid in Frankrijk en de Nederlanden.
In de Noord-Duitse schilderkunst is het wachtende type al in de eerste helft van de vijftiende eeuw bekend, in samenhang met andere scènes, zoals de ontkleding, de kruisvoorbereiding en de verdeling van de kleding. Hier wordt dan gekozen voor de Christus met gekruiste handen. In de tweede helft van de vijftiende eeuw worden ook in dit soort voorstellingen Christusfiguren met de melancholie-houding weergegeven. Rond 1450 ontstaan beelden van de treurende Christus. De oudste bevindt zich in de Dom van Braunschweig, die rond 1460 is gedateerd op grond van dendrochronologisch onderzoek. (Frankfurt 1991, afb. 6) De sculptuur staat aan het begin van een reeks die zich tot heden voortzet. Bij deze sculptuur behoort ook een passiezuil.

De rust van Christus tijdens de kruisweg komt niet in de Bijbel voor. De daar summier beschreven lijdensweg werd in Passietractaten echter van vele details voorzien. In een Nederlands passietractaat uit de 14de eeuw, 'Dat lijden den de passie ons heren Jhesu Christi', bijvoorbeeld, vermeldt dat Christus onder de last van het kruis bezweek en op een steen ging zitten om uit te rusten (zie hieronder). Vaak wordt deze rust verbonden met de ontmoeting van Christus met zijn moeder Maria. Vaker echter wordt de rust in directe verbinding gebracht met de kruisiging. Vanaf de 15de eeuw en mogelijk al vroeger, werd in reisbeschrijvingen van het Heilige Land een plaats bij de Heilig Grafkerk genoemd waar Christus op een steen zou hebben gerust. In 15de-eeuwse passietractaten, waarin de staties van de kruisweg één voor één werden overdacht, had de rust op de koude steen plaats na de ontkleding van Christus. De lendendoek van Christus is volgens de legende de hoofddoek van Maria, waarmee zij de naaktheid van haar zoon bedekte.

In de 14de en 15de eeuw wordt in de meditaties onder invloed van de geschriften van Bernardus van Clairvaux (ca. 1090-1153) de passie het centrum, als belangrijkste uitdrukking van zijn menszijn en zijn liefde. Deze 'theologie van het kruis' wordt door Franciscanen en Dominicanen uitgedragen via preken en onderrichtende geschriften. De 'Meditationes vitae Christi' van een Franciscaan, Pseudo-Bonaventura, uit het begin van de 14de eeuw, spelen hierin een belangrijke rol. De hoofdstukken over de passie gaan terug op de heilige Bonaventura (1221-1274). Ludolfus van Saksen (1300-1378) integreerde de hoofdstukken uit de Meditationes op zijn beurt weer in zijn 'Vita Christi'. De gelovige wordt in de Meditationes opgeroepen om zich de in de evangeliën geschilderde gebeurtenissen zo voor te stellen als ware hij er zelf bij geweest. Doel van deze overdenkingen is de 'unio mystica', de eeunheid met God, die volgens Heinrich van St. Gallen via bezinning (contemplatio), medelijden (compassio), navolging (imitatio), verschillende vormen van extase (admiratio/exultatio) en onthechting van het vlees (resolutio) te bereiken is. Deze vereniging is beeldloos. Alleen in het laagste stadium, de comtemplatio, kunnen voorstellingen van het onderwerp van de meditatie als vervanging van het schrift de gelovige tot hulp zijn. Ook het beeld van Christus op de koude steen moet als opwekking tot dialoog, medelijden en navolging worden begrepen.

Formeel en inhoudelijk vormt de treurende Christus een parallel met Job, het Oudtestamentische voorbeeld voor geduld en deemoed, die in zijn lijden een typologie van Christus is. Job wordt ook vaak in een melancholieke houding voorgesteld. De voorstelling van Christus op de koude steen was er echter eerder dan dat deze parallel werd gezien. Het beeldtype heeft dus aanleiding gegeven tot de verwijzing naar Job. Voor het ontstaan van Christus op de koude steen werd als typologie voor Job meestal de Geseling van Christus vermeld.

In de passietractaten wordt steeds weer de nadruk gelegd op de naaktheid van Christus. Ludolfus van Saksen bericht in zijn Vita Jesu Christi hoe deze beroofd van zijn kleding en vol schaamtegevoelens over zijn naaktheid overgeleverde werd aan de wind en de koude. Hij verwijst in zijn proloog tot de Passie naar een parallel met Adam: zoals deze eerste mens zijn kleding zocht en zo het paradijs verloor, zo besteeg de tweede Adam, Christus, naakt het kruis en kreeg daardoor het verloren paradijs terug. Navolging betekent dus afzien van wereldlijke goederen: armoede. In het beeld van Christus op de koude steen wordt ook de eenzaamheid van Christus uitgedrukt, die in de passietractaten meermaals wordt benadrukt.

Het motief van de melancholieke Christus is pas vanaf de 16de eeuw in de passieliteratuur aan te wijzen. Reeds sinds de antieke tijd is de houding van het op de hand steunende hoofd een uitdrukking van melancholie. Onder andere worden ook Jozef tijdens de Geboortescène en de klagende Job en Jeremias zo voorgesteld. Het zitten op de steen is waarschijnlijk ook een topos uit de antieke literatuur. Ovidius (43 v. Chr. - ca. 17 n. Chr.) beschrijft hoe Ariadne zittend op een rots treurt om Theseus die haar heeft verlaten. Jeremias beklaagt, bespot door zijn vijanden, in een kuil geworpen en met stenen bekogeld, de val van Jeruzalem. In Passietractaten wordt beschreven hoe Christus, zittend op een steen, in een stenen nis, zijn hoofd op zijn hand steunend, gevangen werd gehouden op de berg Golgotha: zie een Poolse dominicaner meditatie uit 1532, die op meerdere oudere bronnen teruggaat.

Van Vlierden: zie voor het koptype ook ABM bs708 (stilistisch niet verwant). De iconografie met de geheel naakte Christus is vrij zeldzaam. De Christus te Neede lijkt eveneens naakt. De naaktheid wordt wel regelmatig vermeld in laat-middeleeuwse passiemeditaties: Vgl. Beuken 1940: in een 15de-eeuws (?) handschrift met collaties, in het bezit van P.J.M. van Gils, staat op f. 261r dat Christus "sat op den steen al naect". In het Leven van Jezus door Johannes Brugman (ca. 1400-1473): "Och hoe jamerlic wert hi daer naket gheset op die harde stenen verwachtende hent dat dat cruce bereyt was." (zie Rientjes 1926 onder verwijzing naar Moll 1854 wiens versie van de tekst teruggaat op een handschrift in de Stadsbibliotheek van Deventer, inv.nr. 1733 en één in de particuliere coll. van J.J. van Voorst te Amsterdam) en in een passieboek destijds te Leiden, Maatschappij voor Nederlandsche Letterkunde, hs. 311, na 1530: "En setten hem alsoe naekt hoeg op enen steen." Zie Van Puyvelde 1912, 142-143 en Rientjes 1926. Rientjes noemt zonder goede aanduiding van de betreffende handschriften nog drie citaten: "O lieve heere hoe jammerlyck sadt gy opten kouden steen beevender van grooter koude ende pynen (...) dewylen dat men U dat cruyce bereyden" (uit? Hier begint de corte doornecrone); "Door het sitten dat ghy so onbeschamelyck naeckt saet, vol wonden ende smerten inden scerpen snijdenden windt wachtende tot tat sy het cruys bereyt hadden" (uit? De Gulden Litanie): "Doe die man Jhesus naect sat op die berge van Calvary en niet gelyck enen mensche mer als een lazarusmensche, syn lichaem jammerlic gegeselt, syn cruce lach voer hem gemaeckt." (ABM hs13: NB Wüstefeld: deze verwijzing is onjuist; mogelijk betreft het inv.nr. 1569 van het Centraal Museum, Passionaal 1450, afk. uit het klooster Bethlehem te Utrecht.)
Qua houding is er overeenkomst met de Christus op de koude steen in het Liebieghaus te Frankfurt (hout, Straatsburg, ca. 1460-70): Christus rust het hoofd in de rechterhand, het linkerbeen is iets naar voren geplaatst. Zie voor een hele reeks beelden met dezelfde houding in het Duitstalige gebied: Frankfurt 1991 (Surmann). Deze Christusfiguren zijn echter niet naakt: zij zijn bedekt met de sluier van Maria, die zij volgens de legende gaf om zijn naaktheid te bedekken. Surmann verwijst (p. 32) voor de naaktheid van Christus naar de proloog in Ludolphus van Sakens Leven van Christus en verwijst naar Walter Baier, Untersuchungen zu den Passionsbetrachtungen der "Vita christi" des Ludolf von Sachsen etc. Salzburg 1977, pp. 550/51.

Hangmap: notitie verwijst nog naar Kleef 1963, cat. 8: eikenhouten Christus op de koude steen afk. uit Veen (Kreis Moers). De figuur laat eveneens het hoofd op de hand steunen en droeg in de andere de rietstaf.

Van Vlierden: NB uit de correspondentie in de hangmap blijkt dat het stuk wel degelijk is gevonden in maart 1926!

Steensoort geanalyseerd door Bertil van Os en Hendrik Tolboom: dd 26-03-2012: Baumberger zandsteen. Knie voorzien van een loodlaag.

Body Language : the body in medieval art  (Wendelien van Welie), 2020, p. 153-154 afb. 5.22Body Language : het lichaam in de middeleeuwen  (Wendelien van Welie), 2020, p. 153-154 afb. 5.22Body Language. Het lichaam in de Middeleeuwse kunst  (Annabel Dijkema), 2020, cat. nr. 44Body Language. The body in medieval art.  (Annabel Dijkema), 2020, cat. nr. 44Gids naar Nederlandse musea : op weg naar de kunst  (Micky Piller), 2019, p. 171, afb.Jaarverslag Museum Catharijneconvent 2014 , 2015, p. 28, afb.Nieuw! : de Catharinazaal  (Saskia van Haaren), 2014, p. 28, afb.De 'amuse' die naar meer smaakt : Catharinazaal officieel geopend  (Micha Leeflang), 2014, p. 17, afb.Gezien met eigen ogen! : topstukken uit de Middeleeuwen in Museum Catharijneconvent  (Wendelien van Welie), 2014, p. 49-51, afb.Textbook highlights Museum Catharijneconvent (2013) , 2013, nr. 202Wat feesten ons vertellen  (Anite Haverkamp), 2013, p. 77, afb.Jezus incognito : the hidden Christ in western art since 1960  (Martien E. Brinkman), 2013, p. 117, afb. 6Jezus incognito : de verborgen Christus in de westerse kunst vanaf 1960  (Martien E. Brinkman), 2012, Afb. katern p. IV, afb. 7Symboliek van de Passietijd (7) : rust op Calvarie: Christus op de koude steen  (Jan Gerits), 2011Christus op de koude steen : een beschouwing over een bijzonder beeld uit de Middeleeuwen  (Eva Mees-Christeller), 2010, p. 13,18, afb. p. 15Textbook highlights Museum Catharijneconvent (2009) , 20092000 jaar Nederlanders hun geloof en de kunst  (Yvonne Bleyerveld), 2009, p. 621, afb.Croire en un Dieu trinitaire  (Ignace Berten), 2008, p. 146, afb.Bewaar de schoonheid : topstukken van religieuze kunst in het aartsbisdom Utrecht  (Maria ter Steeg), 2006, p. 40-41, afb.Jesus & the gospels [reprint]  (Denis McBride), 2006Textbook highlights Museum Catharijneconvent (2006) , 2006, p. 5Hout- en steensculptuur van Museum Catharijneconvent, ca. 1200-1600  (Marieke van Vlierden), 2004, p. 50 kleurafb., 146, 251, 287, 307, 313, 346, 403De verbeelding van het Woord, 2 : de Middeleeuwen (600-1500) : een iconografische studie  (Peter van Dael), 2003, p. 72, afb.Jesus & the gospels  (Denis McBride), 2002, p. 50, afb.In search of Jesus : insider and outsider images  (Clinton Bennett), 2001, afb. omslagSeeing salvation in Londen  (Niels H. Koers), 2000The image of Christ  (Gabriele Finaldi), 2000, cat. nr. 48, afb.Mirror of the medieval world  (William D. Wixom), 1999, p. 204, afb.De plastiek van 'Christus op de koude steen' : literatuuronderzoek naar de achtergronden en een inventarisatie van de in Nederland aanwezige beelden  (Joke den Hengst), 1998, p. 71De plastiek van 'Christus op de koude steen' : literatuuronderzoek naar de achtergronden en een inventarisatie van de in Nederland aanwezige beelden  (Joke den Hengst), 1998Route langs dertig middeleeuwse beelden [N-F] = En côtoyant trente sculptures du Moyen-Age  (Marieke van Vlierden), 1994, nr. 20, afb.Le Christ de pitié Brabant-Bourgogne autour de 1500  (Pierre Quarré), 1971, vgl.Beeldhouwkunst : Aartsbisschoppelijk Museum Utrecht  (Désiré Bouvy), 1962, cat. nr. 186Laat-middeleeuwse passiezuilen  (Désiré Bouvy), 1959Beeldhouwwerken uit de Liemers in het Aartsbisschoppelijk Museum te Utrecht  (Désiré Bouvy), 1953, p. 91, afb. 183De middeleeuwsche beeldhouwkunst in de Noordelijke Nederlanden  (Désiré Bouvy), 1947, p. 136-137, afb. 153Bundel opstellen van oud-leerlingen : aangeboden aan Prof. Dr. C.G.N. de Vooys ter gelegenheid van zijn vijfentwintigjarig hoogleraarschap aan de Rijksuniversiteit te Utrecht , 1915-16 october-1940 , 1940, p. 9-19Noord-Limburg  (J.H.A. Mialaret), 1937, p. 82, afb. 183De beelden uit de N.H. Kerk te Neede  (C. Engelen), 1931, m.n. p. 3De beelden uit de N.H. Kerk te Neede  (C. Engelen), 1931, p. 168, 169De rust van Christus op Calvarie : een bijdrage tot de iconographie der passie  (Antonius Egbertus Rientjes), 1926, m.n. p. 106, 109, afb. 3Jaarverslag Aartsbisschoppelijk Museum Utrecht , 1926, p. 2-3, afb. 2Jaarverslag Aartsbisschoppelijk Museum Utrecht , 1927, p. 114

Have you noticed a mistake or do you have any further information about this object?
Let us know!