Strijd tussen Carnaval en vasten
Zuid-Nederland, tweede helft 16e eeuw
RMCC s105, bruikleen Rijksmuseum, Amsterdam

Op het overvloedige carnaval volgt de sobere vastentijd. Op dit schilderij gaat dit enigszins met tegenzin. De zotte hoofddeksels van het publiek achteraan duiden op een uitgelaten feeststemming. Vasten verschijnt als een vis op de ronde tafel rechts. Vlees was voor gelovigen vanaf dat moment verboden voedsel. Het sarcastisch onderschrift ‘dit is den dans van Luther met zijn nonne’ is een sneer naar protestanten.

text in permanent exhibition

2018

On display now

Grachtenpand eerste verdieping Feest!

RMCC s105

schildering

Tegenstelling tussen Carnaval en Vasten

onbekend (Zuid-Nederland)

1550 - 1599

olieverf, eikenhout, paneel

bruikleen (Rijksmuseum, Amsterdam)

1984

In een interieur met links een haard is de losbandigheid van het carnaval voorgesteld tegenover de karige vasten. Van links en rechts worden twee tafels binnengedragen die dienst doen als troon van respectievelijk het carnaval, een doedelzakspelende nar, en de vasten, de vissen. In het midden danst een groep carnavalsvierders. Op de voorgrond dansen twee paren de eierdans. Onder het linker paar de tekst: 'Dit Is den dans van Luther met zijn nonne'. Links op de voorgrond maakt een vrouw vis schoon. Rechts zitten in een enorme opengebarsten doedelzak verschillende personages van wie er één op een luit speelt. Door het raam op de achtergrond kijken mensen toe.

LIJST:
Niet origineel.

In de zeventiende eeuw heeft men van dit schilderij een godsdienstige satire gemaakt door toevoeging van het opschrift (D-tekst).
Opschrift is 'later' aangebracht (Amsterdam 1934; 's-Hertogenbosch 1967; Amsterdam/Maarssen 1976).

De voorstelling gaat terug op composities van Hieronymus Bosch waarvan de oorspronkelijke betekenis werd omgebogen tot een satire op de 16de-eeuwse godsdiensttwisten. Dit opschrift ontbreekt, voor zover bekend, op de overige versies met deze compositie (Antwerpen, Museum Mayer van den Bergh, inv. nr. 24, nagenoeg identiek met RMCC s105; ’s-Hertogenbosch, Noordbrabants Museum, inv. nr. 12.076, variant in grisaille (hetzelfde exemplaar in Friedländer 1967-1976, 5, nr. 107, pl. 98); De Coo (Antwerpen 1966, p. 23-24) noemt nog twee versies resp. in Duits en Engels particulier bezit).

Werk naar een origineel van de hand van Hieronymus Bosch in het bezit van Filips II, dat staat vermeld in een oude inventaris van het jachtslot Pardo, Spanje (Antwerpen (1960) 1966; Brussel 1963). Van Bastelaer en Hulin de Loo (1907) schrijven de oorspronkelijke compositie van het schilderij toe aan een kunstenaar uit de naaste omgeving van Jan Verbeeck, mogelijk Verbeeck zelf. Een ander, vrijwel identiek exemplaar van de compositie (zonder het opschrift) bevindt zich in Antwerpen (Museum Mayer van den Bergh, inv. nr. 24) (Antwerpen z.j.; Antwerpen (1960) 1966). In 's-Hertogenbosch bevindt zich een grisaille-schildering van de middelste scène met de twee tafels (Noordbrabants Museum, inv. nr. 12.076). Friedländer schrijft het ontwerp van dit Bossche schilderij met zekerheid toe aan Hiëronymus Bosch (Friedländer (1934) 1969; Brussel 1963; Noordbrabants Museum Nieuws 1998). Volgens Genaille (1954) is RMCC s105 een vrije kopie naar deze grisaille, die naar zijn zeggen wordt toegeschreven aan Bosch.
Vergelijk Pieter Breughel I, 'De strijd tussen Vastenavond en Vasten' (Wenen, Kunsthistorisches Museum, inv. nr. 1016) (afb. in 's-Hertogenbosch 1992). Vergelijk Pieter Aertsen, 'De eierdans' (Amsterdam, Rijksmuseum inv. nr. SK-A-3) (NKJ 1990).

Toeschrijving:
Anoniem, Vlaamse school (Amsterdam 1934). Navolger Hiëronymus Bosch (Genaille 1954; De Mirimonde 1971; Amsterdam/Maarssen 1976; 's-Hertogenbosch 1992). Linker deel van het schilderij in de trant van Pieter Aertsen (Genaille 1954).

Datering:
Laatste helft vijftiende eeuw (Amsterdam 1934). Zestiende eeuw ('s-Hertogenbosch 1967; Utrecht RMCC 1984). Tweede helft zestiende eeuw ('s-Hertogenbosch 1992).

Vrouwen en vroomheid : de boetvaardige zusters van het Sint-Ursulaklooster in Purmerend (1392-1572)  (Vincent Nijenhuis), 2017, p. 86-87, afb. 31Textbook highlights Museum Catharijneconvent (2013) , 2013, nr. 6Geleerde vriendinnen : een gesprek met prof. dr. Johanna Maria (Marietje) van Winter  (Louise E. van den Bergh-Hoogterp), 2012, p. 30, afb.Textbook highlights Museum Catharijneconvent (2009) , 2009Feest! : weet wat je viert  (Anite Haverkamp), 2007, p. 37-39, afb.De Arme Drommel, de Kladder en de Boterheks : een trio satirische ‘Dablerieën’ van de hand van een 17de-eeuwse debutant  (J.W. Salomonson), 2006, p. 43, nt. 96, p. 173, afb. 60Textbook highlights Museum Catharijneconvent (2006) , 2006, p. 15De schilderijen van Museum Catharijneconvent  (Jeltje Dijkstra), 2002, p. 160, afb.Jheronimus Bosch : alle schilderijen en tekeningen  (Jos Koldeweij), 2001, p. 122, afb. 96Geschiedenis van de provincie Utrecht : van 1528 tot 1780  (C. Dekker), 1997, afb. p. 31Museum Catharijneconvent : agenda / diary 1998  (Niels H. Koers), 1997, afb. week 7Vastenavond - Carnaval : Feesten van de omgekeerde wereld  (Herman Pleij), 1992, cat. nr. 46, p. 110, afb.Pieter Aertsen in het restauratie-atelier van het Rijksmuseum  (Martin Bijl), 1989, p. 200-201, afb. 9Jheronimus Bosch : tussen volksleven en stadscultuur  (Paul Vandenbroeck), 1987, p. 306-310Luther in de Lage Landen  (Robert P. Zijp), 1983, p. 38, afb. 56All the paintings of the Rijksmuseum in Amsterdam [1976] : a completely illustrated catalogue  (P.J.J. van Thiel), 1976, p. 136, cat. nr. A1673, afb.Early Netherlandish painting, 1-14  (Max Jakob Friedländer), 1967-1976, 1969, dl. 5, nr. 107Jheronimus Bosch  (K.G. Boon), 1967, cat. nr. 40, afb.Museum Mayer van den Bergh : catalogus 1: Schilderijen, verluchte handschriften, tekeningen [1966]  (Jozef de Coo), 1966, p. 23-25, afb. 16Hieronymus Bosch [1965]  (C. de Tolnay), 1965, p. 432, nr, 41, afb. 26De eeuw van Bruegel : de schilderkunst in België in de 16de eeuw  (Leo van Puyvelde), 1963, cat. nr. 39Catalogus der schilderijen, pastels, miniaturen, aquarellen tentoongesteld in het Rijksmuseum te Amsterdam , 1934, cat. nr. 345Peter Bruegel l'ancien : son oeuvre et son temps  (R. van Bastelaer), 1907, p. 216, nt. 1, p. 386Noordbrabants Museum nieuws , 1998, nr. 14, p. 1-2Jaarverslag Rijksmuseum Het Catharijneconvent , 1984, p. 271

Have you noticed a mistake or do you have any further information about this object?
Let us know!