Kruisafname
Zuid-Nederland, 1540-1550
StCC b18

Dit reliëf is ontstaan in een lutherse omgeving. In de zwikken van de boogvormige omlijsting zijn namelijk twee medaillons met de portretten van Luther en zijn vrouw afgebeeld. In het midden van de kroonlijst houdt een engeltje een gans vast. Dit dier verwijst naar een andere hervormer, Johannes Hus, wiens naam gans betekent.

text in permanent exhibition

2006

On display now

Klooster begane grond gang Zuid

StCC b18

beeld, reliëf

Kruisafneming

onbekend (Zuid-Nederland)

1540 - 1549

notenhout, verf, goud

aankoop

1996-03-22

Tegen een rotsachtig landschap met op de achtergrond de stad Jeruzalem, wordt Christus door vier mannen van het kruis genomen. Links aan de voet van het kruis zit de bezwijmde Maria met drie vrouwen. Het geheel is gevat in een renaissance omlijsting.

Het lichaam van Christus zit nog met één nagel door de rechterhand vast aan het kruis. De vier mannen, die op aan weerszijden tegen het kruis geplaatste ladders staan, houden hem vast. De man links bovenaan (waarschijnlijk Nicodemus) houdt hem bij de rechterarm en maakt aanstalten om met zijn nu verdwenen linkerhand de nagel uit het kruis te trekken. Hij staat met zijn rechterbeen op de ladder, achter de dwarsbalk en heeft zijn bovenlichaam helemaal naar links gedraaid. De man rechts bovenaan de ladder (waarschijnlijk Jozef van Arimathea) hangt dubbelgebogen over de dwarsbalk en reikt schuin naar links met beide handen het lichaam aan aan Johannes, die links onderaan op de ladder staat. Deze steunt met zijn linkerknie op de ladder en ondersteunt het lichaam van Christus bij de borst. Christus' hoofd raakt bijna zijn gezicht. Tenslotte worden de benen van Christus ondersteund door de man rechts onderaan op de ladder. Deze figuur staat met gebogen en naar rechts gedraaid rechterbeen. Zijn armen en bovenlichaam heeft hij geheel naar links gedraaid en hij kijkt tussen de treden van de ladder door omhoog naar Christus. Christus' linkervoet rust op zijn onderarm.
De bezwijmde Maria zit naar rechts op de grond. Haar slappe bovenlichaam met het voorovergezakte hoofd wordt gesteund door de vrouw achter haar, die driekwart naar rechts geknield is weergegeven. De tweede vrouw (waarschijnlijk Maria Magdalena) knielt achter haar uitgestrekte benen en heeft zich naar haar overgebogen, terwijl zij met beide handen het hoofd van Maria steunt. De derde vrouw, achter haar, rechts op de voorgrond, zit en profil naar links geknield en heeft beide handen voor zich gevouwen.

Het landschap is gestoffeerd met rotsen en boompjes. Rechts van het kruis staat een grotere boom. De stad Jeruzalem, in het midden op de achtergrond, is omgeven door een stadsmuur met poorten en torens. Daarbinnen lijken meerdere kerkgebouwen te onderscheiden en een centraalbouw met koepel. De achtergrond wordt omgeven door een rondboog op corinthische pilasters, die aan de onderzijde door het landschap worden oversneden. In de zwikken van de boog links en rechts een portretmedaillon met en profil naar elkaar toegewend de portretten van Luther (rechts) en zijn vrouw Catharina van Bora (links). Het portret van Luther wordt omgeven door fijne bladranken, die tevens de zwikken van de boog vullen. De omlijsting van het portret van zijn vrouw is glad. Rechtsboven ontspringen bloemen en eronder wat bladranken.
De voorstelling wordt aan de bovenzijde afgesloten door een kroonlijst, gedragen door twee zuilen. De zuilen rusten op een hoge, geprofileerde plint, waarvan de bovenzijde de ondergrond vormt voor de figuren onder het kruis. De omlijsting is één geheel met de voorstelling. In het fries van de kroonlijst fijne, gekrulde bladranken aan weerszijden van een mediallon waarin een putto, die op de rug van een gans zit. Beide zijn en profil naar links weergegeven. Links en rechts van het fries verdiepte velden met in de buitenste bladmotieven en in de binnenste links een kuras en rechts een gekruiste lans en hellebaard over een kruis, dat in florale motieven eindigt. Langs de bovenkant van de kroonlijst een eierlijst en een reeks staande bladeren. Langs de onderkant twee astragaallijsten. De zuilen hebben eclectische, ionisch-corinthische kapitelen. Om de schachten slingert zich aan de bovenkant een soort wingerdrank. De zuilen staan op hoge, balustervormige basementen, die uit drie delen bestaan en gescheiden worden door profielranden. Op het onderste deel grotesken, op het middelste grotesken met florale motieven. Het bovenste deel heeft de vorm van een buikige pot waaruit vlammen ontspringen. Aan de buitenkant van de basementen krult een groot acanthusblad omhoog, dat begint met een bloem. Boven op de gekrulde bladtop staat een putto in een sterk gedraaide, maniëristische pose. Beide putti kijken omhoog (naar de putto op de zwaan?). De linker heeft zijn bovenlichaam naar de zuil gedraaid en wijst met zijn linkerhand naar de wingerdrank. Zijn rechterschouder is op zeer onnatuurlijke wijze naar voren gedraaid. Zijn onderlichaam steekt ver naar voren, evenals het naar voren geplaatste linkerbeen. De rechter putto staat ongeveer in dezelfde houding maar rust met zijn rug tegen de zuil. Hij heeft zijn rechterhand op zijn linkerschouder gelegd en kijkt met naar links gewend hoofd over zijn andere schouder naar boven. Zijn andere hand rust op zijn buik.
Tussen de geprofileerde boven- en onderrand van de plint is in het midden een voorstelling van vier dansende putti aangebracht, die aan linten een blad- en bloemenkrans vasthouden en een groot wapenschild dat daarbinnen is afgebeeld. Links en rechts hiervan springt de plint onder de zuilen als een postament naar voren. In de verdiepte velden hiervan hangt eveneens een wapenschild aan een lint. Links dat van een vrouw: het is afgerond aan de onderzijde en loopt uit een een scherpe punt.

Christus is met de lendendoek bekleed. Zijn doornenkroon ligt onderaan de linkerladder. Jozef van Arimathea heeft een lange baard en een tulband op het hoofd. Hij draagt een knielang gewaad en laarzen. Nicodemus heeft een korte baard en draagt een knielang kleed met korte mouw. Johannes is baardeloos en gehuld in een lange tuniek en een mantel die om het lichaam en over de linkerschouder is gedrapeerd. Een slip waaiert naar links uit. De man rechts onderaan draagt een gegord, kuitlang kleed met kraag. Maria is gehuld in een lang gewaad. Haar mantel ligt over haar schoot en benen en is gedeeltelijk over haar hoofd geslagen. De vrouw achter haar heeft een gewaad met hoekige halsuitsnijding, nauwe keurs en wijde rok en om het haar een gedraaide band (?). Maria Magdalena draagt een gegord gewaad. Haar mantel hangt om haar heupen. De vrouw rechts heeft een band in het haar en een gegord kleed met vierkante halsuitsnijding. Haar mantel ligt over haar rechterschouder en rug en bedekt haar linkerbeen.

Polychromie:
Sporen van polychromie op een dunne, witte grondering. Vergulding op een rode bolus. Christus: vergulding in het haar. Maria: blauw op de mantel, waaronder rood (bolus?); rood op het kleed (bolus?). De vrouw links achter Maria: bruin op het haar en lichtbruin (bolus?) op het kleed. Vrouw rechts: bruin (bolus?) op de mantel. Vrouw midden: rood (bolus?) op kleed en mantel. Johannes: mantel en kleed rood (bolus?). Man rechts onderaan: vergulding op het kleed. Achtergrond: helder blauwgroen. Boog: verguld; op de blaadjes in de zwikken groenluster op de vergulding. Kroonlijst: idem. Over de vergulding op de gans blauw, de putto heeft vergulde vleugels. Blauwgroen op de vergulding van de bladmotieven op de velden links en rechts. Zuilen: verguld; groenluster op de vergulding van grotesken en wingerd. De vlakke achtergrond achter de zuilen is over de vergulding grijsgroen (later?). Putti: vergulde vleugels. Plint: verguld; resten blauw over de vergulding op het middenschild. Onderzijde rood afgewerkt.

Techniek:
Aan de achterzijde vlak. Enige bwerkingssporen van het afvlakken. De achtergrond en details zijn uitgevoerd in laag-reliëf, het overige in hoog-reliëf. De achterwand is zeer dun. Zeer gedetailleerd bewerkt. Beitelsporen op de bovenzijde. De linker bovenarm van de putto links lijkt apart aangezet.
In de bovenzijde rechts van het midden een gat van ca. 2 cm doorsn. en 2 cm diep (oorspronkelijke bevestiging?).

Staat:
Op de achterzijde lijmresten en spijker/schroefgaten van verticaal opgelijmde plankjes, mogelijk van een parkettering. Links en rechts bovenaan en ter hoogte van het onderuiteinde van de ladder is de achterwand verstevigd met opgeplakt linnen. De scheuren op deze plaats zijn ingevuld met vloeibaar hout. Achter de rechterputto is een stukje hout ingezet.
Afgebroken: een deel van de linkerladder; de vingers van Christus' beide handen; de rechterarm van de man links bovenaan; de rechter groteteen van de man links onderaan; een stukje van de achterwand rechts van de plint en links (bijgezaagd); aan de achterzijde bovenaan enkele stukjes afgesprongen.
Bovenaan in de achterzijde twee spijker/schroefgaten. In de onderzijde ca. 9 spijker/schroefgaten, in de bovenzijde 8 en lijmresten.
Lichte houtwormschade onderaan en aan de achterzijde, deels dichtgesmeerd met een was/harssubstantie.

Het reliëf is een devotiestuk of retabel voor een huisaltaar geweest.

Keulen 1994, cat. nr. 189: Nederlanden, ca. 1530. De compositie gaat terug op een wijdverbreide gravure van Marc-Antonio Raimondi naar een schilderij van Raffael. Verwezen wordt naar: Marita Horster, Eine unbekannte Zeichnung aus dem Michelangelo-Kreis und die Darstellung der Kreuzabname im Cinquecento, in: Wallraf-Richartz-Jahrbuch, Bd. XXVII, Keulen 1965, p. 215, afb. 155. Prijs in catalogus is 30.000 DM.
Defoer 1996: Zuid-Nederland, ca. 1545. De renaissance omlijsting toont verwantschap met die rond de Mechelse albasten, bijvoorbeeld met die rond het tabernakel ABM bs641. Dit en de fijne bewerking en het materiaalkeuze, pleiten voor een onstaan in Zuid-Nederland. Niet alleen de omlijsting maar ook de voorstelling zelf toont invloed van de Italiaanse renaissance. De compositie is namelijk gekopieerd naar een prent van de Italiaanse graveur Marcantonio Raimondi (ca. 1480-1530). De prent gaat weer terug op een verloren gegane compositie van Raphael. De portretten in de zwikken van de bogen wijzen op een Lutherse opdrachtgever. De putto op de gans verwijst naar de Tsjechische theoloog Johannes Hus, die in 1415 op het Concilie van Konstanz als ketter werd verbrand. Luther zag in hem een voorloper. In 1531 schreef hij in een reactie op een streng keizerlijk edict, dat tegen de hervormers was gericht: "Johannes Hus heeft over mij voorspeld: "Gij zult nu een gans braden (het woord hus betekent in het Tsjechisch gans), maar over honderd jaar zult gij een zwaan horen zingen, die zult gij moeten verdragen." Het is duidelijk dat Luther met de zwaan zichzelf bedoelde. Zo werd de zwaan het symbool van Luther. Nadat in 1520 de pauselijke bul Exurge Domine Luther veroordeeld had, vaardigde Karel V in de jaren daarna strenge plakkaten uit tegen iedereen die Luthers ideeën openlijk propageerde. Slechts binnenskamers en in kleine kring kon men voor Lutherse sympathieën uitkomen. De opdrachtgever moet, gezien de hoge kwaliteit van het stuk gezocht worden in de bovenlagen van de maatschappij. Het moet voor hem mogelijk geweest zijn om bij een beeldhouwer een reliëf in opdracht te geven, zonder dat hij daardoor direct gevaar liep wegens ketterij te worden aangeklaagd. Waarschijnlijk is de kunstenaar zelf ook luthersgezind geweest, zodat bij hem veilig een dergelijk stuk kon worden besteld. Het reliëf is daarmee een zeldzaam getuigenis van het devotieleven van een luthersgezinde uit het midden van de 16de eeuw.

Van Vlierden: De prent van Raimondi was in de 16de eeuw wijd verspreid. Zie o.a.: The Illustrated Bartsch 26, nr. 32 (37), p. 47; Claudia Bertling, Kreuzabnahme und Beweinung Christi in der ersten Hälfte des 16. Jahrhunderts. Ein Beitrag zum florentinischen Andachtsbild. Hildesheim/Zürich/New York 1992 (Studien zur Kunstgeschichte, 7), p. 52-55, p. 70. De prent van Raimondi is gebaseerd op een vroege compositie van Raphael, bevestigd door een tekening in de Albertina te Wenen, die overeenkomt met de figuren bovenaan in Raimondi's gravure en met Raphaels graflegging in Rome (Villa Borghese) die in 1505-1507 werd uitgevoerd. De gravure zelf wordt ca. 1520-21 gedateerd. Zie: I.H. Shoemaker en E. Broun, The engravings of Marcantonio Raimondi. Lawrence 1981 (tent. Lawrence, Spencer Museum of Art, 1981-1982), cat.nr. 50.

Er zijn twee andere kruisafnemingen naar de prent van Raimondi bekend in de Nederlandse kunst. Zie hiervoor onder andere: A. Oberheide, Der Einfluss Marcantonio Raimondi auf die nordische Kunst des 16. Jahrhunderts. Hamburg 1933 (diss.), nr. B. 32.
1) Een kruisafneming als onderdeel van een groter kruisigingsretabel, in 1907 in Parijs geveild uit de coll. Edouard Chappey. Vlaams, 16de eeuw. Zie: Catalogue des objets d'art etc. dépendant des Collections de M. Edouard Chappey (quatrième vente). Parijs 1907 (veiling Parijs, Galerie Georges Petit, 5-7 juni 1907), p. 45, cat.nr. 1778.
2) Geschilderde kruisafneming als middenpaneel van een triptiek. Antwerpen, ca. 1520. Münster, Westfälisches Landesmuseum, inv.nr. 258-260. Zie: P. Pieper (bew.), Die deutschen, niederländischen und italienischen Tafelbilder bis um 1530. Münster 1986 (mus. Münster, Westfälisches Landesmuseum), cat. nr. 258-260. De op de zijluiken afgebeelde stichters zijn mogelijk Gerrit van Eck en Agnes van Wijck. Deze laatste stierf in 1582 in Utrecht en werd in de kerk van het Wittevrouwenklooster te Utrecht bijgezet.

Verder noemt Oberheide nog twee Franse navolgingen. Een email van Pierre Reymont, ca. 1560, in Birmingham en een marmeren reliëf van Jean Goujoun in de vm. verz. van miss. E. Jones. Zie resp. W.B. Honey, Limoges enamels in the Birmingham Gallery, Burlington Magazine 54 (1929), p. 336-341, m.n. p. 340 en L. Réau, La Descente de croix de Jean Goujon, Gaz. des Beaux-arts, 70 (1928) 1, p. 146. Het reliëf betreft een variant: het is een compositie in de breedte, waarbij de treurende vrouwen links, rechts en onder het kruis zijn afgebeeld.

In particulier bezit bevond zich in 1997 nog een 16de-eeuws Frans (?) paneel met dezelfde compositie (foto hangmap).

Verworven met steun van de Vereniging van Vrienden.

Het stuk werd in 1996 geconserveerd door mw. Becker-Guggi (Delft). Zij bracht de linnen verstevigingen aan en vulde de gaten in de achterwand aan.

De vele gezichten van Katharina von Bora : de vrouw van Maarten Luther als toonbeeld van de tijd  (Tanja Kootte), 2025, p. 32-33, afb. 7Deel 2 : Museumaankopen op TEFAF  (Henri Defoer), 2020, p. 34, afb.De kracht van Luther  (Marcel Barnard), 2017, p. 22, afb. 1.7Arminius, Arminianism, and Europe : Jacobus Arminius (1559/60-1609)  (Marius van Leeuwen), 2009, p. 231-232, afb. 9Prachtig protestant  (Tanja Kootte), 2008, p. 43, afb.Martin Luther : zijn leven, zijn werk  (Sabine Hiebsch), 2007, p. 113, afb.Hout- en steensculptuur van Museum Catharijneconvent, ca. 1200-1600  (Marieke van Vlierden), 2004, p. 18, 406Reliëf met de afneming van het kruis : verworven met steun van de vrienden  (Henri Defoer), 1996

Have you noticed a mistake or do you have any further information about this object?
Let us know!