Heilige Familie
Utrecht, begin 16e eeuw
Utrecht, Museum Catharijneconvent, BMH bh1418

Ook ambachtsgilden bestellen paramenten. Dit kazuifel is bijvoorbeeld gemaakt voor het Utrechtse bijlhouwersgilde. Aan de bovenzijde van Aanbidding van de koningen zijn, hangend aan pilaren, wapenschilden geborduurd. Deze zijn voorzien van een bijl. Aan de onderrand van de scène is een datering ‘1509’ te zien. Op basis van de stijl van het borduurwerk is vastgesteld dat het is vervaardigd in het atelier van Jacob van Malborch te Utrecht. Dat paramenten tot de aankleding van een kapel behoren blijkt ook uit andere objecten die het gilde bestelt. Het houten reliëf met Heilige Familie, dat ook voorzien is van wapenschilden van het bijlhouwersgilde, vormde een onderdeel van een meubelstuk dat ooit in de kapel stond opgesteld.

text in exhibition

Het geheim van de Middeleeuwen : in gouddraad en zijde

2015

Not on display in the museum

BMH bh1418

beeld

H. Familie

onbekend (Noord-Nederland)
onbekend (Utrecht)

1500 - 1519

eikenhout, verf, goud

schenking

1893-01-25

Maria en Jozef zijn wandelend voorgesteld met het Christuskind tussen hen in. Zij zijn geplaatst tegen een paneel met een architecturale omlijsting, die van boven is afgesloten door een accolade-vormige boog. In de boogzwikken is aan beide zijden een schilddragend engeltje afgebeeld. In het rechterwapen de bijl van het Utrechtse bijlhouwersgilde. In het midden - rechtonder de boog - komt God de Vader uit een wolkenband te voorschijn en houdt zijn rechterhand geheven in een zegenend gebaar. Met haar rechterhand houdt Maria het linkerhandje van het kind vast. In haar linkerhand draagt zij een ongedefinieerd voorwerp (rammelaar?). Het kind kijkt op naar zijn moeder. Hij wordt door Jozef bij zijn rechterhand gehouden. Jozef omklemt met zijn rechterhand een staafje.

Maria is gekleed in een lang gegord gewaad met rechthoekige halsuitsnijding en een mantel die zij onder haar linkerarm heeft opgenomen.
Jozef is gehuld in een kleed en een mantel, die hij over zijn rechterschouder heeft geworpen en die van voren in een punt afhangt. Hij draagt schoenen met stompe punten en een muts op het hoofd. Het kind draagt een gegorde tuniek met kraagje, waaronder een kort hemdje.

Polychromie:
Resten van meerdere lagen polychromie. Sporen witte grond. Rood, geel en vergulding op een roodbruine bolus op de linker engel. Helderrood in de hollijst van de boog, waarop resten blauwgroen. Oranjerood (bolus?) op de wolken, tevens restjes blauw, wit en helderrood. Op de achterwand blauw. Op Jozefs hals en mantel helderrood, waarop op de mantel groen en blauw. In zijn haar oranjerood en vergulding. Op zijn been blauwgroen. Rood op het tuniekje van het kind en de kleding van Maria. Aan de zijkanten sporen van een roodbruine afwerking. Op de noestige plek rechts onderaan achtereenvolgens oranjerood, donkerrood en wit.

Techniek:
De kern lag mogelijk rechts van het werkblok. Hoogreliëf. De figuren zijn bijna rondom uitgewerkt. Omlijsting en figuren vormen één geheel. Aan de zijkant rechts onderaan een noestige, uitgebroken plek.
In de voorrand links en rechts iets boven het midden een houten pen (rechts origineel, links vurenhout?). Boven de linker een gesmede nagel. Mogelijk sporen van bevestiging in een groter geheel. In de linkerzijkant een onregelmatige, rechthoekige uitsparing, deels gevuld (met gips/vloeibaar hout?), mogelijk een aanhechtingspunt voor een scharnier of sluitklamp (?). Van de binnenkant uit zijn op meerdere plaatsen nagels door de zij- en achterwand geslagen, om het reliëf ergens in te kunnen bevestigen: in de zijkanten links en rechts ter hoogte van de benen van de figuren, links en rechts naast de kapitelen en tezelfderhoogte in de achterwand.

Staat:
Het grootste deel van de achtergrond is uitgebroken en tegen de achterwand is een nieuwe eikenhouten plaat gespijkerd. Ook tegen de deels afgebroken onderzijde is een nieuwe plaat gespijkerd.
Afgebroken: linkerarm en rechterhand van God de Vader; deel linkerhandje en linkergroteteen van het kind; deel rechtervoet van Jozef (bijgezaagd); plooi van de mantel van Maria en een deel van haar linkervoet; meerdere delen van de oorspronkelijke grond (bijgezaagd en aangesmeerd met een witte gips-achtige substantie of vloeibaar hout); een stukje uit de omlijsting en het profiel van de boog boven God de Vader. Van de linker engel zijn gezicht en schild beschadigd; het gezicht van God de Vader is beschadigd. De gezichten van Maria, Jozef en kind zijn sterk afgesleten.
In de bovenzijde enkele spijkergaatjes; minstens acht dichtgesmeerde spijkgergaten aan de rechterzijde; links twee restanten van spijkers; onderzijde achteraan een spijkergat. In de plank aan de achterzijde vele spijkergaten. De hoek links bovenaan is afgebroken en hersteld.
Enige breuken in de grond bij het Christuskind.

Stamboek: 1500-1550.

Haarlem 1900: ca. 1550.
Haarlem 1913: id.
Defoer 1999: Utrecht, ca. 1510. Op het rechterschild de bijl van het Utrechtse bijlhouwersgilde. Het gilde had de Heilige Familie als patroonheiligen. Eenzelfde bijl is aan te treffen op het zegel van het gilde en op het kazuifel dat bij het altaar van het gilde behoord zal hebben (Utrecht,m 1509, Keulen, Schnütgen-Museum, inv.nr. P. 218). (Zie H.L.M. Defoer, Borduursels op laatmiddeleeuse kerkgewaden', in: Schilderden met gouddraad en zijde, Utrecht 1987 [tent. Utrecht, Rijksmuseum Het Catharijneconvent], p. 76-79, en cat.nr. 49). Defoer vergelijkt de vrij ondiepe plooival en de manier waarop het haar is gesneden met die van de deurnaald, StCC b20.

Van Vlierden: Op het kazuifel in het Schnütgen-Museum zijn eveneens twee wapenschilden afgebeeld. Op beide staat een bijl, de koppen naar elkaar toegekeerd, hetgeen bij het reliëfje ook heel goed zo kan zijn geweest.

M.A. van Zanten was pastoor in Nes en Swaluwebuurt (Nes a/d Amstel) sinds 19 januari 1893.

Geen dag zonder Maria  (Désirée M.D. Krikhaar), 2017, 25 novemberDe zomer van Herman Pleij : 8 juli - 4 september 2016  (Herman Pleij), 2016, p. 6, afb.Middeleeuwse borduurkunst uit de Nederlanden  (Micha Leeflang), 2015, cat. nr. 54, p. 207, afb.Het geheim van de Middeleeuwen in gouddraad en zijde [tekstboekje]  (Paula Hertogh), 2015, cat. nr. 6.20Mittelalterliche Bildwerke aus Utrecht 1430-1530  (Dagmar Preising), 2013, p. 305, cat. nr. 64, afb.Middeleeuwse beelden uit Utrecht 1430-1530  (Micha Leeflang), 2012, p. 305, cat. nr. 64, afb.De kracht van middeleeuws Utrecht: vakbekwame, zelfbewuste ambachtslieden  (Llewellyn Christina Julia Josephien Bogaers), 2009Aards, betrokken en zelfbewust : de verwevenheid van cultuur en religie in katholiek Utrecht, 1300-1600  (Llewellyn Christina Julia Josephien Bogaers), 2008, p. 295, afb. 108Hout- en steensculptuur van Museum Catharijneconvent, ca. 1200-1600  (Marieke van Vlierden), 2004, p. 136, 231, 233Museum Catharijneconvent [agenda] 2004 , 2003, afb. week 41Een laatmiddeleeuwse deurnaald  (Henri Defoer), 1999, p. 4, afb.Gids in het Bisschoppelijk Museum voor kerkelijke oudheid, kunst en geschiedenis, vooral van Nederland en meer bijzonder van het Haarlemsche bisdom te Haarlem, St. Jansstraat No. 79 [1913]  (Jacobus Joannes Graaf), 1913, p. 23, cat. nr. 375Gids in het Bisschoppelijk Museum voor kerkelijke oudheid, kunst en geschiedenis, vooral van Nederland en meer bijzonder van het Haarlemsche bisdom te Haarlem, St. Jansstraat No. 79 [1900]  (Jacobus Joannes Graaf), 1900, p. 17, cat. nr. 103c

Have you noticed a mistake or do you have any further information about this object?
Let us know!