Jezus op de ezel
Nederrijn, ca. 1600
RMCC b114, aangekocht met steun van het Prins Bernardfonds

Palmpasen is de laatste zondag vóór Pasen. Christenen herdenken dan de intocht van Jezus in Jeruzalem. Jezus reed door de stad op een ezeltje, zonder pracht en praal: een koning van de gewone mensen. Hij werd triomfantelijk toegezwaaid met palmtakken. In de middeleeuwen trok men op die dag in processie door de stad, waarbij een afbeelding van Christus op de ezel werd meegevoerd. Na de Reformatie werd dit gebruik in de Noordelijke Nederlanden verboden, maar in het zuiden en het aangrenzende Duitsland bleef het gehandhaafd.

zaaltekst vaste opstelling

2006

Nu te zien

Grachtenpand eerste verdieping Feest! Maagdenhuiszaal

RMCC b114

beeld

Christus op de palmezel

onbekend (Duitsland)

1600 - 1649

lindehout, verf, leer, metaal, goud

aankoop (aankoop mogelijk gemaakt door het Prins Bernhardfonds)

1989

Christus zit op de ezel, die zijn kop neergebogen heeft. Met zijn linkerhand houdt hij de teugels vast. Zijn rechterhand houdt hij in een zegenend gebaar opgeheven. Zijn gezicht is iets naar links gewend. Het heeft grote ogen en een ernstige uitdrukking en is omgeven door lange, naar achteren krullende lokken en een korte baard. In de geopende mond zijn de tanden zichtbaar. De ezel staat met stramme poten op een keiengrond en heeft zijn oren naar achteren gedraaid.

Christus is gekleed in een ruime, met een doek gegorde tunica met wijde mouwen, die vrij ondiepe vouwen vertoont. Zijn mantel is bevestigd op zijn rechterschouder, hangt schuin af langs zijn rug en is aan zijn linkerzijde onder de doek vastgezet. De mantel waaiert aan zijn rechterzijde uit en vertoont diepe, onregelmatige, hoekige plooien.

Polychromie:
Omvangrijke resten originele polychromie, geretoucheerd, op een dunne, witte grondering.
Incarnaat: roze, naar rood verlopend in de richting van de baard. Mond rood, tanden wit, ogen bruin met zwarte pupil, oogwit en witte glanslichtjes.
Haar bruin, deels in reliëf; fijne krullen langs haarlijn van gezicht en baard geschilderd. Mantel: buitenzijde rood, met resten van een vergulde zoom, waarop gelige bolus van een latere vergulding; binnenzijde wit met restjes rood en blauw van later overschilderingen. Tunica grijzig blauw (zwaar geretoucheerd?) met restanten van hardblauwe overschildering; boord verguld op een lichtbruine bolus, waaronder resten van een rode boluslaag en resten van een donkerrode bies langs de vergulding; binnenzijde wit met sporen vergulding op een rode bolus. Gordel vergulding op een rode bolus waarop vergulding op een bruine bolus en vervolgens grijze overschildering. Ezel bruin met sporen van blauwe en grijze overschildering; hoeven zwart, ogen bruin, zwart overschilderd, oogwit, rood in de ooghoeken; bek rood met witte tanden. Hoofdgestel helderrood waarover sporen van vergulding op een donkerbruine grond. Keienbodem zwart.

Techniek:
Het stuk is rondom bewerkt en massief. Het is vrij gedetailleerd bewerkt. De pupillen van de ezel zijn uitgeboord, de randen van de keien zijn met zigzaggroeven aangeduid.
Het beeld is uit meerdere, aaneengelijmde onderdelen vervaardigd en gesneden uit uit meerdere delen samengestelde werkblokken. De naden zijn soms moeilijk zichtbaar vanwege de polychromie. De volgende delen zijn te onderscheiden:
- het bovenlichaam van Christus tot de rug van de ezel
- een smalle strook daaronder die het bovenste gedeelte van de rug van de ezel en een deel van de benen van Christus omvat
- de romp van de ezel met de kop en een deel van de benen van Christus
- de vier poten
- de oren
- de staart (in twee delen, met liplas)
- de rug van de ezel voor Christus (twee delen; voorste deel herstelling (?): hier aangevuld met gips-achtig materiaal)
- de keiengrond
- rechterarm Christus bestaat uit twee delen met een deel van de draperie
- linkerarm bestaat minstens vijf delen
- in beide armen ter hoogte van de ellebogen houten pennen of stoppen op nagels, voor bevestiging onder- aan bovenarmen
- de draperie van de mantel is uit minimaal twee delen samengesteld
- de handen van Christus (ingestoken, links en rechts twee houten borgpennen)
- beide benen van Christus zijn apart aangezet en vermoedelijk ook beide voorvoeten

Aan de rechterzijde is aan de houten (meegesneden) neusband een leren bandje gespijkerd, waaraan twee metalen oogjes bevestigd zijn. In het laatste oogje is het uiteinde van de riem bevestigd, waarvan de omslag met een touwtje is vastgezet. Aan de linkerzijde is het uiteinde van de riem eveneens aan een metalen oogje bevestigd. Dit zit met een twee oogje vast aan het uiteinde van een metalen bit in de bek van de ezel. Het uiteinde van de riem is aan deze zijde met twee touwtjes vast gezet. In de riem zijn cirkeltjes geponst voor gaatjes. Eén gaatjes is aan de linkerzijde uitgestanst. De leren riem bestaat uit twee delen, links langer dan rechts, die aanelkaar gestikt zijn.
Het standvlak is niet bekeken. Boven op het hoofd van Christus een rond gat, doorsn. ca. 1 cm, mogelijk voor vastzetting van het stuk in de werkbank.

Staat:
Spie in het hoofd van Christus, rechts; een onregelmatige invulling midden achter in zijn rug; de aanzet van de linkerarm is ingevuld met een witte substantie; een naaldhouten aanvulling in de buik van de ezel links, onder de draperie. Het rechteroor van de ezel is afgebroken en weer aangezet.
Ontbreken: het bit aan de rechterzijde.
Afgebroken: het verbindingsriempje van een neusband aan de linkerzijde (spijkergat aanwezig).
Scheur bovenin de rug van Christus. Verder wat zichtbare naden en heel lichte scheurtjes.
Houtwormgaatje in de rechterarm
De polychromie is gesleten, zwaarbeschadigd en sterk geretoucheerd.

Dergelijke beelden van Christus op de palmezel reden in de middeleeuwen, maar ook nog daarna en op sommige plaatsen tot op heden, mee in de processie op Palmzondag. In de processie werd de intocht van Christus in Jeruzalem (o.a. Mat. 21,7-9) herdacht. De processie werd in de romeinse liturgie toegevoegd in de 11de eeuw. De oudste getuigenis komt echter al uit het vierde-eeuwse Jeruzalem. Hier werd eerst het verhaal van de intocht te Jeruzalem gelezen en dan trok men met palmtakken Jeruzalem binnen. Via het oosten en vervolgens Spanje verspreidde dit gebruik zich ook in West-Europa. In de tiende eeuw ging men in de processie ook een ezel meevoeren, waarop een geestelijke zat die Christus moest verbeelden. Kort daarna ontstonden de palmezelbeelden. De oudste vermelding stamt uit Augsburg, uit de Vita van de H. Ulrich (923-973; vita ontstaan tussen 982 en 992). Bij de oudste, romaanse palmezels, houdt Christus ook wel een evangelieboek in zijn linkerhand (bijv. Zürich en Verona, zie hieronder). Bij de latere houdt hij in deze hand meestal de teugels en/of een palmtak. De beelden stonden ofwel op wielen, ofwel werden op een baar rondgedragen. Volgens Tripps (1998, p. 111) stonden in de 15de en 16de eeuw de Palmezels het hele jaar door zichtbaar opgesteld in een daarvoor ingerichte ruimte.

Ook in de Nederlanden was de palmezel bekend. In Utrecht trok men van de Domkerk naar de Pieterskerk. In het tweede kwart van de dertiende eeuw wordt hier een ezelleider aangesteld, die moest zorgen dat op Palmzondag het beeld van Christus op een ezel werd meegevoerd. Uit het rechtsboek van de Dom blijkt dat men met Hemelvaart het beeld van Christus dat op de ezel had gezeten, omhoog deed gaan. Vanaf de oprichting van de broederschap van de Utrechtse Jeruzalemvaarders in 1394 zijn zij het die het beeld van de ezel trekken. Hiermee waren overigens ook aflaten te verdienen. Aan het gebruik kwam een einde door de hervorming. Aan het einde van de 18de eeuw werden in de katholieke landen de palmprocessies alsnog verboden. Zie: Van Campen 1935; Graft 1938; Heidt 1955; Tripps 1998, p. 89-111.

De palmezel is het meest verbreid in Duitsland, Oostenrijk en Zwitserland en aangrenzende streken. In Nederland is er in het Rijksmuseum Twenthe te Enschede nog een oudere palmezel bewaard. (Zuid-Duitsland (?), ca. 1300; inv.nr. 382; zie Kolks 1994/95)

Er zijn ca. 160 exemplaren bewaard in buitenlandse collecties, o.a:
- Zürich, Schweizerisches Landesmusuem, eind 12de eeuw (Graft 1938, afb. 4; Tripps 1998, afb. 37a-b)
- Berlijn, Staatliche Museen Preussischer Kulturbestiz, Niederbayern, begin 13de eeuw (Tripps 1998, afb. 38a/b
- München, Bayerisches Nationalmuseum, begin 13de eeuw (Tripps 1998, p. 110)
- Verona, S. Maria in Organo, 1ste h. 13de eeuw (Tripps 1998, afb. 39a-b)
- Kaysersberg, Stadsmuseum, 15de eeuw (Parijs 1979, cat.nr. 1)
- Keulen, Schnütgen-Museum, eind 15de eeuw (...). (Van Campen 1935, afb. 3a.)
- Londen, Victoria and Albert Museum, Zwaben, ca. 1510-20 (inv.nr. A.1030-1910; zie M. Baxandall, South German Sculpture 1480-1530, Londen 1974 [mus. Londen, Victoria and Albert Museum 1974], cat.nr. 5) Deze palmezel zou gemaakt zijn naar het beroemde voorbeeld van Hans Multscher, 1456, gemaakt voor de St.-Ulrich en Afra in Augsburg, nu in het Dominicanerklooster te Wettenhausen. Zie Gerstenberg 1928, p. 136-144, afb. 84, 85, 87.

Jaarverslag ABM 1927: Duits, eind 17de eeuw.
Campen 1935: Duits (?), 18de eeuw.
Graft 1938: Duits (?), 18de eeuw.
Timmers 1947: Duitsland, 17de-18de eeuw.
Utrecht 1962 (Bouvy): Nederrijn, 3de kw. 16de eeuw.
Bouvy 1966: Nederrijn, eind 16de eeuw.
Timmers 1974: id.
Caron 1990: Nederrijn, ca. 1600.
Kappelhof 1990: Nederrijn, 3de kw. 16de eeuw. Als voorbeeld voor de niet bewaarde, palmezel van het Bossche Geefhuis, die op Palmzondag in de processie in de St.-Janskerk werd meegevoerd. Archiefvermeldingen van 1513/14 tot 1619/20.
Utrecht 1994: Nederrijn, ca. 1600.
Utrecht 1995: id.
Kruif 1996: Ca. 1600. Als voorbeeld bij de niet bewaarde palmezel die in Amsterdam het ene jaar van de Jeruzalemkapel naar de Oude Kerk, en het andere jaar van de H. Stede naar de Nieuwe Kerk werd getrokken.

Nadat Clavaux ('s-Gravenhage) in 1957 als eens schilfers had vastgezet, verwijderde Mares (Maastricht) in 1978 overschilderingen, legde zo de originele polychromie bloot en retoucheerde deze. Tevens demonteerde hij de poten, het grondje en de oren, verwijderde hieruit roestige spijkers en verlijmde de stukken weer met houten pennen. Overlangse scheuren in de ezel en de Christusfiguur werden gedicht met spieën.

Textbook highlights Museum Catharijneconvent (2013) , 2013, nr. 7Wat feesten ons vertellen  (Anite Haverkamp), 2013, p. 73, afb.Symboliek van de Passietijd (16) : de "Arma Christi" of lijdenswerktuigen van Christus  (Jan Gerits), 2012Symboliek van de Passietijd (15) : de zeven smarten van Maria  (Jan Gerits), 2012Haarlemse Jeruzalemvaarders  (W.G.M. Cerutti), 2010, p. 72, afb.Symboliek van de Passietijd (1)  (Jan Gerits), 2010, p. 81, afb.Textbook highlights Museum Catharijneconvent (2009) , 20092000 jaar Nederlanders en hun religieuze feesten  (Marius van Leeuwen), 2009Feest! : weet wat je viert  (Anite Haverkamp), 2007, p. 50-51, afb.Textbook highlights Museum Catharijneconvent (2006) , 2006, p. 15Hout- en steensculptuur van Museum Catharijneconvent, ca. 1200-1600  (Marieke van Vlierden), 2004, p. 459Goddelijk geschilderd : honderd meesterwerken van museum Catharijneconvent  (Henri Defoer), 2003, p. 84, afb.De verbeelding van het Woord, 2 : de Middeleeuwen (600-1500) : een iconografische studie  (Peter van Dael), 2003, p. 145, afb. 168Een keuze uit 20 jaar verzamelen  (Helen Wüstefeld), 2001, p. 17, afb.Das handelnde Bildwerk in der Gotik : Forschungen zu den Bedeutungsschichten und der Funktion des Kirchengebäudes und seiner Ausstattung in der Hoch- und Spätgotik  (Johannes Tripps), 1998, vgl. p. 89-113Van kerstmis tot pasen in Walich Sieuwertsz.' trakstaat "Roomsche mysterien ondeckt" : in en rond de Oude Kerk in het zestiende-eeuwse Amsterdam  (Huub de Kruif), 1996, p. 8-10, afb. 6Jeruzalemroute : de betekenis van Jeruzalem voor het christendom aan de hand van een aantal kunstwerken  (Saskia van Haaren), 1995, afb. 1Drie belangrijke beeldhouwwerken in het Rijksmuseum Twenthe te Enschede  (Zeno Kolks), 1995, p. 45Middeleeuwse houten beelden: gebruik en waardering  (Marieke van Vlierden), 1994, afb.Dr. W. Barnard: 'Wat gaat er in dat ezelshoofd om?'  (Niels H. Koers), 1991, p. 4-5, afb.Sculpturen van gips, brons en hout  (Marlies Caron), 1990, p. 7-8, afb.In Buscoducis : kunst uit de Bourgondische tijd te 's-Hertogenbosch : de cultuur van late middeleeuwen en renaissance  (Jos Koldeweij), 1990, p. 513-517, afb. 1Religions et traditions populaires , 1979, cat. nr. 1Christelijke symboliek en iconografie [3de dr. 1978]  (J.J.M. Timmers), 1978, p. 83, afb. 51Beeldhouwkunst : Aartsbisschoppelijk Museum Utrecht  (Désiré Bouvy), 1962, nr. 315, afb. 94Catholica : geïllustreerd encyclopedisch vademecum voor het katholieke leven  (A.M. Heidt), 1955, p. 766-767, afb. 289Symboliek en iconografie der christelijke kunst  (J.J.M. Timmers), 1947, nr. 499, p. 245, afb. 33Palmzondag  (C. Catharina van de Graft), 1938, p. 16-35De Utrechtsche Jeruzalembroederschap  (J.W.C. van Campen), 1935, p. 58-63Le Christ des Rameaux de la collection Frans van Hamme  (Jazeps Trizna)Jaarverslag Aartsbisschoppelijk Museum Utrecht , 1927, p. 1-3, afb. 1

Ziet u een fout of heeft u extra informatie over dit object?
Laat het ons weten!