Heilige Rochus als pelgrim

Rochus (ca. 1297-1327) is een telg uit een rijke Franse familie te Montpellier. Op zijn twintigste wordt hij wees. Hij geeft zijn familiebezit weg aan de armen en zieken en vertrekt op bedevaart naar Rome. Op de heen- en terugreis verzorgt en geneest hij pestlijders. Op de terugweg van zijn pelgrimstocht naar Rome krijgt hij zelf de ziekte. Om anderen niet te besmetten, gaat hij op een afgelegen plek wonen. Een engel verzorgt zijn wonden en een hond brengt hem dagelijks voedsel. Rochus geneest en keert terug naar Montpellier, waar hij omstreeks 1327 sterft.
Op beelden en schilderijen wordt Rochus dikwijls als pelgrim afgebeeld. Op zijn hoed draagt hij vaak de tekens van Rome: de Veronicadoek en de sleutels van Petrus.

Rochus
Kleef-Gelre, 1495-1505
Museum Catharijneconvent, Utrecht, ABM bh269

Rochus
Opper-Gelre, 1490-1510
Museum Catharijneconvent, Utrecht, ABM bh285

Rochus
Kleef-Gelre, 1495-1505
Museum Catharijneconvent, Utrecht, ABM bh388

Heilige Rochus
Kleef-Gelre, 1500-1510
Museum Catharijneconvent, Utrecht, ABM bh293

zaaltekst tentoonstelling

Pelgrims : onderweg naar Santiago de Compostela

2011

Niet in het museum te zien

ABM bh293

beeld

Rochus

onbekend (Kleef-Gelre)

1500 - 1509

eikenhout, metaal, verf

schenking

1861

Rochus is staande voorgesteld, met vooruitgeschoven linkerbeen. Met zijn rechthand tilt hij de slip van zijn bovenkleed op om de pestbuil op zijn linkerdijbeen te tonen. In zijn linkerhand droeg hij een pelgrimsstaf. Over zijn linkervoet ligt een hondje dat hem met opgeheven kop een broodje aanbiedt dat hij in de bek houdt. De figuren staan op een van voren vijfkantig voetstuk met ingezwenkte zijden, dat langs de bovenrand is voorzien van een kwartholprofiel.

De heilige is gekleed in een omgord, van voren dichtgeknoopt wambuis, waarin op de borst een boek is geschoven. De mouwen van het wambuis zijn met knoopjes gesloten. Boven het wambuis is de kraag van een hemd zichtbaar. De van voren bij de hals gesloten mantel ligt over beide schouders en is teruggeslagen over zijn rechterarm. Zijn hoed hangt op zijn rug en een kleine gedeukte, van voren met een loden bloemetje versierde muts staat op zijn krullende haar. De hoed is voorzien van dicht naast elkaar gezette zigzaglijnen (getremoleerd). Zijn benen zijn bedekt door hozen. Aan zijn voeten schoenen met ronde neuzen.

Polychromie:
Sporen van witte grond in het haar; sporen rood op de buitenkant van de mantel, op de muts, op het voetstuk en in de bek van de hond.

Techniek:
Het beeld is aan de achterzijde bewerkt. De kern lag achter het werkblok. De onderzijde is licht uitgehold met een guts. Twee noestjes op de hond en op het voetstuk.
Het bloemetje op de hoed is van lood. Het stuk is al snel na het snijden gescheurd: meerdere kopse invoegingen in de voor- en achterzijde van Rochus.
Werkbanksporen: in de muts drie ondiepe gaatjes; in het standvlak enkele vierkante deukjes.

Staat:
De pelgrimsstaf ontbreekt (was ingestoken).
Afgebroken: een stukje van de mantelrand rechts en delen van de versiering op de muts?
In het standvlak zit langs de bovenrand een gat van een gesmede nagel en linksonder een uiteinde van een gesmede nagel. In het midden een moderne plug. Lichte radiale scheuren, vooral in het voetstuk. Sommige delen van de kopse invoegingen zijn uitgevallen. De hoed op de rug is gescheurd, mogelijk als gevolg van het inslaan van spijkers of krammen.

Zie voor de iconografie ABM bh269.

Inventaris Rientjes: 1ste kw. 16de eeuw; later: Gelders, begin 16de eeuw.
Vogelsang 1911: Noord-Nederlands/Westfaals, eerste kwart 16de eeuw. Op de foto in Vogelsang is een latere staf met pelgrimsfles nog aanwezig.
Witsen Elias 1937: brengt het stuk onder in de school die de koorbanken van de St.-Martinikerk te Bolsward heeft voorgebracht en een fragment van een koorbank uit de coll. van mw. Haages te Amsterdam.
Bouvy 1947: Gelders; noemt de vergelijking van Witsen Elias en noemt het stuk bij een aantal verwante Rochusbeelden in de R.K. kerken te Jutphaas, Kranenburg en Ginderich en in Utrecht (ABM bh388).
Leeuwarden 1947: Gelders-Westfaals, 1ste kw. 16de eeuw.
Timmers 1947: als icon. vb.
Delft 1951/52: Gelders, begin 16de eeuw.
Utrecht 1962 (Bouvy): Kleefs-Gelders, begin 16de eeuw. Zie voor de terugslagplooi, riem en voetstuk de opm. bij de Paulus (ABM bh493).
Schmitz-Eichoff 1977: ziet in ABM bh269, ABM bh293, ABM bh388 en Rijksmuseum Amsterdam inv.nr. N.M. 24 één hand. [Van Vlierden: dit is onjuist. Geeft eveneens foutieve inventarisnummers.]
Rommes 1991: als vb. van pestheilige.
Lissabon 1992: Nederrijn, begin 16de eeuw.
Parijs 1993: id.
Kool-Blokland 1995: als vb. van pestheilige.
Theunissen 1996: Nederrijn, begin 16de eeuw. Als afkomstig van een pastoor te Emmen (sic) maar zeker niet voor zo'n noordelijke bestemming vervaardigd. Verwant aan de beelden te Kranenburg, Ginderich, Nieuwegein, Amsterdam en Utrecht (ABM bh269 en ABM bh388). Herhaalt de vergelijking van Witsen Elias met Bolsward. Vergelijkt met een Aanbidding der Koningen (ABM bh276) en een Nederdaling van de Heilige Geest (ABM bh278). Ziet grote gelijkenis in de grove koppen, de wat gedeukte gezichten en de kleine, dicht bij elkaar geplaatste ogen.
Karrenbrock 2000: Brengt nogmaals de groep Rochusbeelden te Ginderich, Rijksmuseum Amsterdam, Utrecht (ABM bh293) en Kranenburg samen. Deze vier Rochusbeelden hebben alle vier ook het boek gemeen, dat aan de voorzijde in het gewaad is gestoken. ABM bh269 zou dat detail niet hebben. (Sic! dit detail was aanwezig maar is weggesneden.) De stukken zijn door verschillende handen gesneden.

Opm. hangmap: zeer verwant aan een St.-Rochus in de R.K. Kerk te Bienen, zie tent. Kleef 1963, nr. 123.
Van Vlierden: beide stukken zijn iconografisch nauw verwant, o.a. in het detail van het over de voet liggende hondje. Dit geldt ook voor het stuk te Ginderich (Kleef 1963, cat. nr. 124). Deze werken bevatten beide ook een engel die links voor Rochus staat. Daarvoor lijkt hier te weinig plaats.

Door W.J. Mares (Maastricht) gereinigd van 21 februari 1968 tot 5 april 1968.

Tussenbeelden  (Paul van der Eerden), 2014, cat. nr. 76Geloof & geluk : sieraad en devotie in middeleeuws Vlaanderen  (Jos Koldeweij), 2006, p. 9, 15, afb. 0.2Hout- en steensculptuur van Museum Catharijneconvent, ca. 1200-1600  (Marieke van Vlierden), 2004, p. 330, 367Een zee van tijd : 7 geschiedenis  (Ron de Bruin), 2004, p. 14Gratia Dei : les chemins du Moyen Âge  (Didier Méhu), 2003, p. 18, afb.Hond & baas : een geschiedenis van haat en liefde  (Jori Zijlmans), 2002, afb. p. 146Gelijk de juffer, zo is haar hondje : van wolf tot troeteldier  (Jet Brakels), 2002, in: Vitrine 15;5, p. 10-14, afb.Zur spätmittelalterlichen Ausstattung der katholischen Pfarrkirche St. Mariä in Ginderich  (Reinhard Karrenbrock), 2000, p. 109Sinte Rochus : functie, uiterlijk en verering van een laat-middeleeuwse heilige in Nederland (ca. 1480-ca. 1550) : een aanzet  (Vincent Theunissen), 1996, p. 186 nt. 34, p. 358-359, afbVan Heilig-Sacramentsgasthuis tot Merwedeziekenhuis : zeven eeuwen ziekenverzorging in Dordrecht  (J.L. Kool-Blokland), 1995, p. 98, afb.L' art en Hollande au temps de David et Philippe de Bourgogne : trésors du musée national Het Catharijneconvent à Utrecht  (Henri Defoer), 1993, cat. nr. 57Fasciculus temporum : arte tardo-medieval do Museu Nacional Het Catharijneconvent de Utreque  (Helen Wüstefeld), 1992, cat. nr. 78, afb. 129Op het spoor van de dood : de pest in en rond Utrecht  (Ronald Rommes), 1991, p. 93-128, m.n. p. 98 (afb.) "Op het spoor van de dood".Beeldhouwkunst : Aartsbisschoppelijk Museum Utrecht  (Désiré Bouvy), 1962, cat. nr. 203, afb. 72Van intimiteit tot theater , 1952, nr.67Symboliek en iconografie der christelijke kunst  (J.J.M. Timmers), 1947, nr. 2179, p. 985Symboliek en iconografie der christelijke kunst  (J.J.M. Timmers), 1947, nr. 2179, p. 985De middeleeuwsche beeldhouwkunst in de Noordelijke Nederlanden  (Désiré Bouvy), 1947, (dissertatie), p. 115 en 188Vijf eeuwen kerkelijke kunst : Jubileum-tentoonstelling Friesch Museum Leeuwarden : Frisia Catholica , 1947, cat. nr. 54Holzskulptur in den Niederlanden, 1: das Erzbischöfliche Museum zu Utrecht  (W. Vogelsang), 1911, nr. 95, pl. XIV

Ziet u een fout of heeft u extra informatie over dit object?
Laat het ons weten!