Piëta
Neder-Rijn, ca. 1440
ABM bs695

Maria rouwt om haar overleden zoon. Een dergelijke piëta (= medelijden) geeft uitdrukking aan het onvoorstelbare leed dat haar werd aangedaan. Dit moment is in de middeleeuwen door kunstenaars vaak afgebeeld. Gelovigen konden aan de hand van deze beelden met Maria meelijden.
Dit exemplaar is gemaakt van albast. Deze zachte steen was in de late middeleeuwen door heel Europa geliefd voor het maken van beelden.

zaaltekst vaste opstelling

2018

Niet in het museum te zien

ABM bs695

beeld

Piëta, Maria met Christus op schoot

onbekend (Neder-Rijn)

1435 - 1444

albast

legaat

1931-12-15

Maria zit op een bankje met geprofileerde randen en eenvoudige spitsboogtracering aan de zijkanten. Zij houdt de gestorven Christus op haar schoot en ondersteunt zijn hoofd met haar rechterhand. In haar nu verdwenen linker hield zij zijn eveneens verdwenen linkerarm. Ze heeft haar gelaat driekwart naar links gewend en houdt haar blik op haar zoon gevestigd. Het lichaam van Christus is vrijwel en profil weergegeven; het gelaat is iets naar de beschouwer gedraaid.

Christus heeft de doornenkroon op het hoofd en is bekleed met de lendendoek. Zijn lichaam ligt op een doek die Maria's knieën bedekt. Over Maria's hoofd ligt een sluier. Maria is gekleed in een lang, gegord gewaad waaroverheen een mantel die bij de hals met een speld is gesloten. Een slip lijkt over haar schoot gedrapeerd. De kleding en de doek hangen in drie rijkgeplooide lagen af. De plooien van het kleed bedekken de grond. De graten van de plooien zijn vrij smal en scherp.

Techniek:
Aan de achterzijde bewerkt, het bankje uitgezonderd.
Werkbankspoor?: in het standvlak een rond gat van ca. 1,5 cm doorsn. waarin een moderne plug. Om het gat sporen van concentrische cirkels waarin achteraan links en rechts een rond deukje. Aderen in de steen: door het gezicht van Christus, aan de achterzijde in de onderrug van Maria en bovenin het bankje.

Staat:
Het gezicht van Maria lijkt bijgesneden.
Afgebroken: de rechter- en de linkerarm (deels) van Christus; zijn benen; de linkerhand van Maria; de linkerhoek van de grond; kleine delen van de grond. Het oppervlak van het stuk is beschadigd en gesleten, vooral het gezicht van Maria.

Brief vic. Ammerlaan d.d. 18 dec. 1931 (hangmap): De piëta was eertijds door pastoor Heijmeriks aan pastoor Rientjes beloofd voor het museum.
Inv. Rientjes: Pastoor Heijmeriks overleed op 6 december 1931 op 72-jarige leeftijd te Vierakker.
Brief J.E. Brom d.d. 18 december 1931 (hangmap): dankt past. F. Verheuvel uit Hengelo voor zijn bemiddeling.

Van Vlierden: NB de overlevering dat het uit de IJssel zou zijn gevist, is voor het eerst te vinden in Bouvy 1947. In de oude corr. wordt vermeld dat men niets over de herkomst weet.

vgl. Swarzenski 1921: overzicht albastsculptuur, iconografische lijst.
vgl. Pinder 1924: alg. over albast.
Jaarverslag 1931: Middelrijns, omstreeks 1400; "verwantschap met de albasten piëta te Oud-Zevenaar [gestolen rond 1970], met die van Lorch, nu in Frankfurt [?] en met nog een albasten piëtagroepje eveneens in Frankfurt [?]. Deze staan allen in verband met de bekende "Riminimeester", de maker van de grote groep figuren (Kruisiging en twaalf apostelen), die uit Rimini in het sculpturenmuseum te Frankfurt is gekomen [Frankfurt, Liebighaus, inv.nrs. 400-418]. Verschillen met deze meester: een meer ranke, verticale compositie van het geheel, een grotere vrijheid en soepelheid en een minder sterk vasthouden aan het conventionele plooienschema, het afwezig zijn van de bij de Riminimeester nooit ontbrekende kartelrand aan de hoofddoek".
Brief Swarzenski, Städelsches Kunstinstitut Frankfurt d.d. 1 juni 1932: de piëta vertoont de meeste overeenkomst met een stuk in het Diözesanmuseum te Brixen. Bijzonder is dat de sluier van ABM bs695 niet over de borst ligt, maar dat de mantel op de borst is gesloten. Verwijst voor hetzelfde detail naar een stuk voorheen in Ravensburg bij beeldhouwer Schnell, daarna Münchener Privatbesitz.
Bouvy 1947: Omgeving van de Meester van Rimini, ca. 1440. De draperie is niet zo hoekig en sluit aan op de piëta te Rimini (Madonna dell' Acqua in de S. Francesco). Piëta's te Lorch, Rimini en Rome [?] zijn originele werken van de meester. Het ontbreken van de kartelrand aan de sluier is aan verwering en afbrokkeling te wijten.
Nijmegen 1950: Riminimeester ca. 1440, afkomstig van Vierakker, gevonden in de IJssel.
Recklinghausen 1958: Middelrijns, ca. 1440.
Utrecht 1962 (Bouvy): Middelrijns, omstreeks 1440. Paatz vermoedt, dat de groep albastwerken rond de Riminimeester van Frans-Vlaamse herkomst is met mogelijk Lille als centrum. Overigens als Bouvy 1947.
Müller 1963: bespreking van Utrecht 1962: niet Middelrijns, meester van Rimini komt uit de Nederlanden.
's-Gravenhage 1963: Middelrijn, ca. 1440.
Defoer 1969: schrijft een Johannes-in-disco in de St.-Willibrorduskerk te Utrecht toe aan de Riminimeester en vermeld dat de piëta uit Oud-Zevenaar en ABM bs695 met zijn atelier in verband kunnen worden gebracht. Paatz 1956 plaatst deze in de Noord-Franse/Zuid-Nederlandse regio en sluit niet uit dat hij een trekkend leven heeft geleid. De meester moet een groot atelier of veel navolgers hebben gehad. Defoer plaatst de Rimini-meester in Zuid-Nederland vanwege de combinatie van een gematigde stilering met een grote voorliefde voor het realistische detail.
Amsterdam 1973: Genoemd in verband met de albasten Piëta N.M. 11667, Middenrijn-Franken (cat.nr. 787). Auteurs melden dat de groep beelden van de Riminimeester niet Frans-Nederlands van oorsprong is, maar Middenrijns. Zij baseren zich o.a. op H. Wentzel, Die Marienklage aus Alabaster in Mergentheim, in: Jahrbuch der Berliner Museen, II (1960), p. 55, die de door hem besproken Piëta in Franken plaatst. De uitgeholde zetel heeft N.M. 11667 met het stuk in Mergentheim gemeen. Verder zijn ABM bs695 en de Piëta uit Zevenaar aan N.M. 11667 verwant.

Zie voor de Rimini-meester: Frankfurt 1981, cat.nr. 71-89. Sinds de publicaties van Paatz in 1956 is de herkomst van de meester uit het Noord-Franse/Zuid-Nederlandse gebied algemeen aanvaard. Het Rimini-altaar wordt gedateerd rond 1430.

Van Vlierden: Onze piëta lijkt in de gezichten van Maria en Christus, en vooral in het bolle gezicht van Maria, de meeste overeenkomst te vertonen met de piëta voorheen in Zevenaar en een exemplaar in de coll. De Béthune (foto's hangmap). De draperie van het stuk uit Zevenaar lijkt wat harder en schematischer. Ook wijkt de iconografie af: de Maria uit Zevenaar houdt met de linkerhand haar sluier op en Christus' armen liggen over zijn schoot gekruist. Ook bij de piëta in de coll. De Béthune houdt de Christusfiguur de armen gekruist. Qua iconografie en plooival sluit het Utrechtse stuk nauwer aan bij de albasten piëta in Rimini, waarvan de Maria de linkerarm van Christus heeft opgetild. De rechter ligt strak langs zijn lichaam, wat mogelijk bij het Utrechtse stuk ook zo is geweest. Met het door Bouvy genoemde stuk te Lorch (privé-bezit, later Frankfurt; Swarzenski 1921, afb. 5) zijn er overeenkomsten in draperie en de houding van het hoofd van Christus. Wat betreft het door hem genoemde stuk te Rome zie ik wat minder overeenkomsten. Ook de stilistische en iconografische overeenkomsten met de Piëta in het Rijksmuseum te Amsterdam zijn niet groot.

Zie voor een Piëta van de Meester van Rimini ook New York/Londen 2000, cat.nr. 5, Noord-Frankrijk/Zuid-Nederland, ca. 1430, part. coll. Het stuk is uitzonderlijk gaaf.

Tijdens de restauratie door P. Reinhard (Utrecht) in 1997, is het hoofd van Christus in zijn oorspronkelijke positie gebracht. De stand is iets gewijzigd: het is meer naar de beschouwer gewend.

Goddelijke inspiratie : Russische ikonen ontmoeten westerse kunst (10 april - 4 augustus 2013)  (Désirée M.D. Krikhaar), 2013, Zaal 1, cat. nr. 12Divine inspiration : Russian icons meet western art (10 April - 4 August 2013)  (Désirée M.D. Krikhaar), 2013, Zaal 1, cat. nr. 12Hout- en steensculptuur van Museum Catharijneconvent, ca. 1200-1600  (Marieke van Vlierden), 2004, p. 93, 448Geert Grote en de moderne devotie  (Marlies Caron), 1984, p. 9, cat. nr. 151Beeldhouwkunst in het Rijksmuseum : catalogus  (Jaap Leeuwenberg), 1973, p. 450Een albasten Johannes-in-disco in de St. Willibrordus te Utrecht  (Henri Defoer), 1969, p. 17-19, m.n. p. 19Kunst uit kerkelijke musea in Nederland  (H.J.A.M. van Haaren), 1963, cat. nr. 73Buchbesprechung: D. Bouvy, Beeldhouwkunst Aartsbisschoppelijk Museum Utrecht, Utrecht 1962  (Th. Müller), 1963, p. 246-247Beeldhouwkunst : Aartsbisschoppelijk Museum Utrecht  (Désiré Bouvy), 1962, cat. nr. 29Beeldhouwkunst : Aartsbisschoppelijk Museum Utrecht  (Désiré Bouvy), 1962, p. 247100 Hauptwerke aus dem Erzbischöfliches Museum zu Utrecht , 1958, cat. nr. 34Prolegomena zu einer Geschichte der deutschen spätgotische Skulptur im 15. Jahrhundert  (W. Paatz), 1956"Lumen Christi" : tentoonstelling van religieuse kunst uit Nijmegen en omgeving , 1950, nr. 65De middeleeuwsche beeldhouwkunst in de Noordelijke Nederlanden  (Désiré Bouvy), 1947, p. 2-3De middeleeuwsche beeldhouwkunst in de Noordelijke Nederlanden  (Désiré Bouvy), 1947, p. 64Jaarverslag Aartsbisschoppelijk Museum Utrecht 1931  (Jan Eloy Brom), 1932, p. 2-3, afb.Die deutsche Plastik : vom ausgehenden Mittelalter bis zum Ende der Renaissance  (Wilhelm Pinder), 1924-1929, vgl. dl. 1, p. 157-161Deutsche Alabasterplastik des 15. Jahrhunderts  (G. Swarzenski), 1921, p. 167 vv

Ziet u een fout of heeft u extra informatie over dit object?
Laat het ons weten!