Niet in het museum te zien

BMH bh6200

beeld

Maria met kind in stralenkrans, afkomstig(?) van Wilsveen bij Nootdorp

onbekend (Noord-Nederland)

1500 - 1519

eikenhout, verf

schenking

1942-11-07

Maria staat op de maansikkel en rust op haar rechterbeen. Ze draagt het naakte Christuskind op haar linkerhand. Met haar rechterhand omvat zij een tros druiven, waarop een vogel zit. Het kind zit met gekruiste beentjes op het uiteinde van de slip van Maria's mantel en neemt met zijn rechterhand een druif uit de tros, terwijl hij met zijn linkerhand de vogel voert.

Maria wordt omgeven door een krans van golvende stralen. De punten ervan zijn verbonden door een gestileerde, ovale wolkenband. Het beeld rust op een voetstuk, dat uit twee delen bestaat: een geprofileerde plaat op een spits toelopende sokkel met opengewerkte bladornamenten.

Maria is gekleed in een gewaad met rechte halsuitsnijding, waarin haar onderkleed met ronde halsuitsnijding zichtbaar is. Er overheen een mantel, die voor haar lichaam is gedrapeerd. Een slip is om Maria's onderarm geslagen. Maria heeft lange, golvende haren. Op het hoofd een kroon. Aan haar voet een schoen met ronde neus.

Polychromie:
Enkele sporen polychromie. Blauw op het kleed van Maria. Aan de binnenzijde van het blad helderrood en aan de onderste kant aan de achterzijde blauw; restjes rood in de profielen.

Techniek:
Het beeld bestaat uit meerdere delen: tweedelige sokkel (bovenste profielrand is apart aangezet, stralenkrans en Maria met kind. Het Mariabeeld lijkt uit een werkblok gesneden dat in twee delen was verlijmd. De naden van het werkblok zijn aan de zijkanten goed te zien. Een stervormig krassenpatroon in het midden van de achterzijde van de stralenkrans is mogelijk een restant van het uitzetten van de stralenkrans op het werkblok. Op het onderste deel van de achterzijde een golvend ruitpatroon, waarschijnlijk voor de hechting van lijm. De stralenkrans is aan de achterzijde helemaal uitgewerkt. Het Mariabeeld is aan de achterzijde vlak.

Staat:
Het rechterdeel van de wolkenrand, van achteren gezien, is apart aangezet (vernieuwd?). De rechterpunt van de maansikkel is vernieuwd, aangezet met spijkers en aangevuld met was. Links is een stukje in de kroon gezet. De naad in het Mariabeeld staat wat open. Afgebroken: enkele punten van de kroon van Maria; enkele delen van de bladeren van de sokkel. Boven aan de achterkant zijn ijzeren plaatjes met gleuven geschroefd om het stuk op te kunnen hangen. De stralenkrans is heden aan het Mariabeeld bevestigd met een dikke schroef en daardoor gebarsten. In het onderste gedeelte van de achterzijde van de stralenkrans meerdere schroef- en spijkergaten. In de achterkant van de sokkel een diep gat waaromheen spijkers.

Zowel de sporen van lijmhechting op de achterzijde van de stralenkrans als de uitwerking van de stralenkrans aan de achterzijde duiden erop dat er een tweede Mariabeeld aan de achterzijde was bevestigd.

Stamboek: 16de eeuw.

Cabeljau 1655: Hij verhaalt dat de katholieken 's nachts een schoolgebouw hebben afgebroken, dat op de plaats van de kapel van Wilsveen werd opgetrokken. De katholieken waren namelijk bang dat het nieuwe gebouw: "een merckelijck belet soude geven in haer superstitieuse bedevaerden en kruypingen ront om de Capelle van Welsveen, die meest alle daech in menichten aldaer plegen gedaen te werden, van lieden uyt verscheyden quartieren, ter oeren van het lieve Vrouwen-beeldeke, datmen sydt dat in ouden tijden, met een kroosje op de neus aldaer is komen aendryven, en dat veel mirakelen, beusel-praetjes, en Papen-fabeltjes laten payen en opvullen, nu en dan gewrocht heeft."
De la Torre 1638: Meldt dat, ook nadat het beeld verdwenen is, de bedevaarten doorgaan.
De la Torre 1656: "(...) et in Vilsveen in sacello divae Virginis imago miraculosa colebatur, et etiam nunc maximus undequaque confluentium catholicorum ad et circumcirca sacellum istud fit concursus, tametsi imago praefata Delphos sit translata et extet apud Patres Societatis Jesu ibidem (...)".
Heussen 1719a: Meldt dat het beeld naar de Jezuieten te Delft is overgebracht.
Heussen 1719b: Het beeld is naar Delft gevoerd en in de kerk der Jezuieten geplaatst.
Kerkelyk Plakaat-boek 1722: Hierin is gepubliceerd een plakaat van de regering tegen het ter bedevaart gaan, o.a. naar Wilsveen. Dit plakaat verscheen op 23 juni 1587 en werd ongewijzigd heruitgegeven in 1587, 1588, 1590 en 1591.
Van Mieris 1770: De kerk van Wilsveen is in vroeger tijd geweest een kapel, gewijd aan "de H. Moeder-Maagd, welkers aldaar beplaatst geweest zynde beeld in de duistere dagen onzer Voorouderen wegens verscheide wonderwerken, dewelken men voorwendde door het zelve gedaan te zyn, in zeer groote eere en waarde werd gehouden; en is dit beeld vervolgens na de Stad Delft overgebragt, terwyl niet te min, ter gedachtenis van dit zoo genaamde Wonderbeeld, onze door bygeloof verblinde Voorzaaten tot deeze Kapel als tot een zeer byzonder heiligdom wegens dit voortyds aldaar geweest zynde Beeld, in een groote meenigte toevloeijden." In de kapel was een vicarie gesticht op het OLV-altaar. Na de hervorming werd de kapel verwoest en heringericht voor de hervormde eredienst. Van Mieris veronderstelt nog dat ditzelfde beeld later als OLV-van Jesse werd vereerd in de Oude Kerk van Delft [sic: Zie het artikel van Defoer hierover in Delfia Batavorum 1994]
Van der Aa 1849: Melding van het wonderdadig beeld, dat al voor de reformatie naar Delft zou zijn gevoerd en in de kerk der Jezuieten zou zijn geplaatst.
Kronenburg 1909: Vermeldt dat de Jezuieten in 1592 in Delft kwamen en er tussen 1613 en 1631 een vaste woonplaats kregen. Aangezien De la Torre in 1638 niets over de plaats van dit beeldje schrijft, neemt Kronenburg aan dat het pas tussen 1638 en 1656 in de Jezuietenkerk zal zijn uitgesteld.
Duinisveld 1938-1: korte vermelding van beeld en legende.
Duinisveld 1938-2: Verwijst naar Cabeljau en De la Torre. De afgoderij gaat na de afbraak van de kapel in 1581 door. Enkele protestanten klagen hierover in een brief aan de Staten uit 1654. De katholieken zouden bij dag en nacht, bij voorkeur voor en na de vrouwendagen, voor en na vrouwen lichtmis en hemelvaart op hun blote knieën rond de kapel kruipen, het Ave Maria lezen en offerandes doen in een daartoe aan de kapel geplaatste bus. Op het terrein werden nabij een protestantse kerk en school gebouwd, met onderwijzerswoning. In de kermisnacht van 18 op 19 april 1655 werden de bouwsels omvergeworpen door de katholieken.
Rogier 1946: Sinds 1645 werd in de kerk van de Delftse Jezuieten het beeldje van Wilsveen vereerd. Het beeldje is vermoedelijk in 1618 (sic?), toen de kapel werd afgebroken, in particulier bezit gekomen; later moet het dan aan de Delftse paters geschonken zijn. [Hij geeft geen bronnen voor deze verering.]
Amsterdam 1958: Noordelijke Nederlanden, ca. 1515. De vogel zou een papegaai zijn.
's-Gravenhage 1963: Noordelijke Nederlanden, ca. 1515.
Spoor 1966: Zuid-Duits, begin 16de eeuw. Stralen van stralenkrans lopen uit in een krans van bladeren, die doen denken aan bladeren van waterlelies [sic!]. Deze bladeren komen veel voor in wapens van families, die in de 16de en 17de eeuw in de omgeving van Nootdorp woonden. Het beeldje was op een tentoonstelling in het Gemeentearchief van Delft enkele jaren geleden, waar het werd aangeduid als de Maria van Nootdorp, wellicht Zuidduitse school, begin 16de eeuw.
Utrecht 1967: Noord-Nederland, begin 16de eeuw. De druiventros in de hand van Maria is een symbool van de eucharistie en van het bloed van Christus. De vogel wordt geïnterpreteerd als een papegaai. De papegaai is een symbool van Maria volgens de Dominicaan Franciscus de Retza, 1425, in zijn Defensorium Immaculatae Virginitatis: "Als een papegaai van nature 'Ave' vermag te zeggen, waarom zou dan een zuivere maagd na Gabriëls Ave niet baren?". Het beeldje wordt gehouden voor de miraculeuze Maria van Wilsveen.
Van Herwaarden 1978: Al op 23 juni 1452 werd als straf een bedevaart naar Wilsveen opgelegd. Deze plaats stond dus toen al als bedevaartplaats bekend.
Downer 1989: korte vermelding kapel en mirakelbeeld.
Margry/Caspers 1997: Een uit de veenplassen rond Wilsveen nabij Leidschendam opgedregd Mariabeeldje gaf in het begin van de 16de eeuw aanleiding tot het ondernemen van bedevaarten naar de voor dit beeldje gebouwde kapel in de buurtschap. De verering ging teloor aan het einde van de 17de eeuw. Op de plaats van de kapel werd in het midden van de 17de eeuw een protestantse kerk gebouwd. In de 20ste eeuw herleefde de belangstelling voor OLV van Wilsveen in het naburige Nootdorp. In 1965 werd het verloren gewaande beeldje teruggevonden. Nadat in 1971 een replica van het beeldje was geplaatst in de parochiekerk St.-Bartholomeus te Nootdorp is de verering van O.L. Vrouw van Wilsveen op keine schaal en voornamelijk lokaal opgeleefd. Het beeldje was bestemd om vanaf de zoldering aan een koord te hangen, wellicht in het midden van de kapel van Wilsveen. Predikant Petrus Cabeljau heeft de legende op schrift gesteld. Het beeldje zou vanaf 1645 bij de Jezuieten in Delft zijn geweest. Naar de replica van het beeld in de doopkapel werden in de jaren zeventig gipsen kopieën vervaardigd en te koop aangeboden (zie afb. p. 807). Sinds 1996 zijn er in porceleingips gekleurde en ongekleurde kopieën te koop. Ook waren er in de jaren tachtig wandtegeltjes te krijgen met een afbeelding van het beeld, met onjuist onderschrift "Nootdorp. Anno 1515". Opsomming van modern drukwerk i.v.m. deze devotie waarin BMH bh6200 wordt genoemd. Tevens een uitgebreider overzicht van de bronnen.

Van Vlierden: Het lijkt onwaarschijnlijk dat dit stuk ooit gehangen heeft, zoals Margry/Caspers menen. Het is te klein om als een groot marianum te kunnen dienen. Tevens zien zij in de gestileerde wolkenband weer bladeren en waterlelies, en menen zij dat het kind op de druiventros leunt (zij zien de vogel aan voor de rechterarm van het kind). De moderne replica's zijn slecht gelijkend. NB: als de bedevaart naar Wilsveen in 1452 ook al in verband stond met een miraculeus Mariabeeld, zal er dus (ook?) een ouder vereerd Mariabeeld van Wilsveen hebben bestaan.

Inventarisvel: Van dit beeld bestaan twee gesneden kopieën. Eén daarvan bevindt zich in de parochiekerk van Nootdorp, de ander is in (onbekend) particulier bezit.

Een foto in de hangmap toont het stuk met een gave, neogotische polychromie. Deze werd in 1959 verwijderd (stamboek).

Mares, restauratieverslag 1977 (hangmap): Het linkerdeel van de stralenkrans was afgebroken, met enige onderdelen. Alle negen houten pennetjes waarmee de stralen waren verlijmd waren afgebroken. Mares heeft de stralenkrans opnieuw verlijmd en de pennetjes vervangen. De console is met houten pennetjes aan het stuk bevestigd, in plaats van met een moderne spijker.

Geschiedenis der parochie van St. Bartholomeus te Nootdorp  (A.N. Duijnisveld), [ca. 1938], p.11 - 17, 35 -37Het Delft van Vermeer  (David de Haan), 2023, p. 27, afb.Johannes Vermeer : geloof, licht en reflectie  (Gregor J.M. Weber), 2022, p. 65-66, afb. 35400 jaar Meerpolder : het Zoetermeerse Meer, drooggemaakt in 1616  (Ton Vermeulen), 2017, p. 35, afb.Bijbelse vrouwen in de kunst  (Klazina Dieuwke Botke), 2006400 jaar kerken in 'de ‘Papenhoek’ : de Maria van Jessekerk en haar voorgangers  (Ab Warffemius), 2005, p. 16, afb.Hout- en steensculptuur van Museum Catharijneconvent, ca. 1200-1600  (Marieke van Vlierden), 2004, p. 32 kleurafb., 141, 143, 169Geschiedenis van Holland, 1 : tot 1572  (T. de Nijs), 2002, afb. 91Bedevaartplaatsen in Nederland, 1: Noord- en Midden-Nederland  (Peter Jan Margry), 1997, p. 803-809, afb.Opgelegde bedevaarten : een studie over de praktijk van opleggen van bedevaarten (met name in de stedelijke rechtspraak) in de Nederlanden gedurende de late middeleeuwen (ca. 1300-ca. 1550)  (J. van Herwaarden), 1978, p. 76-79Kunstschatten uit het bisschoppelijk museum van Haarlem in het aartsbisschoppelijk museum Utrecht  (Jan Verspaandonk), 1967, cat. nr. 43Kroniek van Nootdorp  (C. Spoor), 1966, p. 59-65, afb.Kunst uit kerkelijke musea in Nederland  (H.J.A.M. van Haaren), 1963, cat. nr. 129Middeleeuwse kunst der Noordelijke Nederlanden  (David Cornelis Roëll), 1958, cat. nr. 284Geschiedenis van het katholicisme in Noord-Nederland in de 16de en 17de eeuw [1945-1947]  (L.J. Rogier), 1945, dl. 2, p. 774Nootdorp  (A.N. Duinisveld), 1938, p. 75-80, 100-102, m.n. 75-80Maria's heerlijkheid in Nederland : geschiedkundige schets van de vereering der H. Maagd in ons vaderland, van de eerste tijden tot op onze dagen  (J.A.F. Kronenburg), 1903, dl. 6, p. 441-447'Descriptio status in quo anno 1638 erat religio catholica in Hollandia [...]  (A.J.J. Hoogland), 1884, p. 189-213, 414-433, m.n. p. 205Relatio seu descriptio status religionis catholicae in Hollandia etc. quam romae [...], 2  (A. van Lommel), 1883, p. 57-211, m.n. p. 92Relatio seu descriptio status religionis catholicae in Hollandia etc. quam romae [...]  (A. van Lommel), 1882, p. 95-240Aardrijkskundig woordenboek der Nederlanden  (Abraham Jakob van der Aa), 1839-1851, dl. 12, p. 481

Ziet u een fout of heeft u extra informatie over dit object?
Laat het ons weten!