Passiezuil
Oost-Nederland, voetstuk ca. 1500, zuil 17e eeuw
ABM bh560

In de late middeleeuwen worden afbeeldingen van Christus op de koude steen gecombineerd met een passiezuil. De voorwerpen die op de zuil worden afgebeeld, zijn hulpmiddelen bij de overdenking van het lijden van Christus. Hier zijn onder andere te zien: de ijzeren handschoen waarmee Christus in het gezicht werd geslagen en de nijptang die werd gebruikt bij de kruisafneming. Ook het oor van Malchus, de knecht van de hogepriester, dat Petrus bij de gevangenneming van Christus heeft afgeslagen, is op de zuil afgebeeld. De zuil zelf stelt de geselkolom voor waaraan Christus met touwen werd vastgebonden. De touwen zijn om de zuil heen gewikkeld en houden alle passiewerktuigen bijeen.

zaaltekst vaste opstelling

2006

Nu te zien

Klooster begane grond Refter

ABM bh560

beeld

Passiezuil

onbekend (Neder-Rijn)
onbekend (Zevenaar) plaats vervaardiging onzeker

1645 - 1655

lindehout, verf, gesteente

schenking

1957-06-17

De zuil, bekroond door een dekplaat en een kapiteel met eierlijst en doornenkroon, staat op een rond basement, dat rust op een zandstenen sokkel. De schacht is versierd met passiewerktuigen. Te zien zijn: de kelk van het Laatste Avondmaal, de buidel met dertig zilverlingen, de lantaarn en fakkels, gebruikt bij de gevangenneming van Christus, het zwaard van Petrus met het afgehouwen oor van Malchus, de ijzeren handschoen, waarmee Christus in het gezicht werd geslagen tijdens het verhoor bij Annas, een hellebaard, een lisdodde als rietstengel, die de staf moest verbeelden tijdens de bespotting, verder een roede en de gesel, de schaal en schenkkan van Pilatus, boor, nagelen, een hamer, de rok zonder naad met de dobbelstenen, de lans waarmee de zijde van Christus werd doorboord en de nijptang, die werd gebruikt bij de kruisafneming. De zuil stelt de geselkolom voor: de voorwerpen zijn verstrengeld in een dikke kabel en een touw waarmee Christus aan de geselkolom was vastgesnoerd.

De stenen sokkel heeft de vorm van een vierkante basis, die via een geprofileerde rand overgaat in een achtzijdige geleding. Op de overgang van het vierkant naar het achtkant bevinden zich hoekversieringen uitlopend in een franse lelie of kruisbloem.

Polychromie:
De zuil is afgewerkt met een grijze verflaag op een dunne witte grondering.

Techniek:
De zuil is uit meerdere delen samengesteld: dekplaat, onderste deel dekplaat met eierlijst kapiteel, schacht, basement en sokkel. De schacht zelf bestaat ook uit meerdere delen: de kern van de zuil is van grenenhout, omtimmerd met lindehouten planken. Het geheel is afgerond en daarna uitgesneden. (Jaarverslag ABM 1957)

Staat:
De sokkel dateert uit ca. 1500, dezelfde tijd als het Christusbeeld ABM bs721. De zuil is een 17de-eeuwse vernieuwing van het stenen origineel uit de zestiende eeuw. De dekplaat en het bovenste deel van het kapiteel met eierlijst zijn nogmaals vernieuwd.
Ontbreekt: de haan, die bovenop de dekplaat stond.
Afgebroken: de touwen van de gesel.
Er zitten scheuren in de zuil, die niet erg oud schijnen te zijn: de breukvlakken zijn deels schoon. De verfschilfers langs de randen liggen soms los. De naden tussen de verschillende delen van de schacht staan op veel plaatsen open. De zuil is wormstekig.
De sokkel is zeer gesleten, verweerd en beschadigd; meerdere delen afgesprongen.

De zuil diende als devotiebeeld, waarbij de afgebeelde voorwerpen hulpmiddelen waren bij de overdenking van de passie van Christus (Zie o.a. Die Messe des Hl. Gregor des Grossen, Keulen 1982, tent. Keulen Schnütgen-Museum, cat.nrs. 31 en 32; Defoer 1994). Op dergelijke zuilen stond meestal een haan. Zie bijv. de exemplaren in Metelen en Billerbeck.

Zie voor de lit. tevens ABM bs721.

Jaarverslag 1957: 17de-eeuwse vervanging van het originele, 16de-eeuwse exemplaar. Als zuil in de baroktijd uniek. Vergelijkbare, 16de-eeuwse combinaties van zuil en beeld: in de R.K. kerk te Horst, op het kerkhof te Billerbeck (Westfalen). Andere zuilen zonder beeld: Westfalen: Epe, Dülmen, Metelen en een fragment uit Markelo in het Rijksmuseum Twente.
Ter Kuile 1958: 17de-eeuw (?); mogelijk vervanging van een oudere zuil. Foto toont zuil en beeld in 19de-eeuwse opstelling.
Bouvy 1959: Midden 17de-eeuws; vrije interpretatie van een vroeg-16de-eeuws origineel. Datering op grond van de stijl en het gebruikte materiaal: lindehout. Op de zuil in Horst zijn de Veronicadoek afgebeeld en op de sokkel vier koppen van tegenspelers tijdens de passie: Annas, Caïphas, Herodes en Pilatus. Deze elementen ontbreken op de zuil uit Zevenaar. Op het fragment uit Markelo zijn alleen een fakkel en een deel van een Veronica herkenbaar. Beeld en zuil tegen de zuidzijde van de kerk te Billerbeck uit begin 16de eeuw (afb. p. 22); de sokkel van de zuil is van het type te Horst. Hetzelfde geldt voor die van de zuil tegen de zuidzijde van de kerk te Metelen (afb. p. 23). De zuil in de St.-Victorskerk te Dülmen toont nog resten van polychromie (foto hangmap). Die in Epe bij Gronau is sterk verweerd en in de 17de eeuw gerestaureerd. O.a. de haan op de zuil dateert uit deze periode. De zuil van de Jacobuskerk te Coesfeld is in de Tweede Wereldoorlog verloren gegaan. Alleen de voet met de koppen is bewaard. Tenslotte noemt Bouvy een gepolychromeerde, houten passiezuil uit de kerk te Braunschweig (ca. 1480; Keulen 1982 bovengenoemd, cat.nr. 32).
Utrecht 1962 (Bouvy): Als boven. Verwijst nog naar een ingekleurd devotieprentje met Christus op de koude steen en passiezuil (ABM bidprentje nr. 693c, nu inv.nr. ABM dp2451).
Bouvy 1965: Noemt n.a.v. een lavaboschotel met passiewerktuigen (ABM m1471) een 17de-eeuwse prent van Dirk de Bray (foto hangmap: Amsterdam, Rijksmuseum; Bouvy geeft geen inv.nr.). Deze prent waarop de passiewerktuigen zijn afgebeeld (links hangen ze aan een ladder, rechts aan een zuil) zou een voorstudie voor de passiezuil kunnen zijn geweest.
Koers 1989: geen nieuws.
Defoer 1994: Oost-Nederland, 15de-17de eeuw.
Demoed 1996: Vermeldt abusievelijk dat zuil en beeld tijdens de restauratie van de kerk in 1966-70 naar het Centraal Museum te Utrecht zijn overgebracht en doet de suggestie dat de zuil met Christus op de Koude Steen (ABM bs721) rond 1650 voor de westgevel van de kerk van Oud-Zevenaar is geplaatst.

Jaarverslag ABM 1957/Utrecht 1962: De zuil is van enige lagen rossig grijze verf ontdaan tijdens de restauratie in 1957. De oudste, grijsgroene laag is aangevuld. Het hout werd geconsolideerd en enkele passiewerktuigen werden gerestaureerd.

Het vierkante deel van de sokkel was in de 19de-eeuwse opstelling in Zevenaar ommetseld en was vermoedelijk oorspronkelijk in de grond verzonken (vgl. Epe). Vele andere middeleeuwse passiezuilen hebben meerzijdige stenen sokkels met hoekversieringen of hoekovergangen zoals in Coesfeld, Dülmen, Horst en Billerbeck.

Van Vlierden: De prent van De Bray lijkt mij geen voorstudie voor de zuil: daarvoor zijn er te veel verschillen. Eerder is de zuil geïnspireerd op overgebleven resten van het origineel of andere exemplaren in de streek.

De bouwsculptuur van de Utrechtse Dom : een andere kijk op de bouwgeschiedenis  (Elizabeth den Hartog), 2015, p. 218, afb. 51Textbook highlights Museum Catharijneconvent (2013) , 2013, nr. 202Symboliek van de Passietijd (19) : " Vera Ikon" : de zweetdoek van Veronica  (Jan Gerits), 2013Symboliek van de Passietijd (18) : Veronica, de legendarische vrouw uit Jeruzalem  (Jan Gerits), 2013Symboliek van de Passietijd (20) : de Lijkwade van Turijn  (Jan Gerits), 2013Symboliek van de Passietijd (17) : de "passiezuil"  (Jan Gerits), 2012, p. 322, afb.Textbook highlights Museum Catharijneconvent (2009) , 2009The brace : the why and how of making holes, volume one : a 25 year study of early boring tools and the origin of the brace  (E.M. Peterson), 2007Textbook highlights Museum Catharijneconvent (2006) , 2006, p. 5Hout- en steensculptuur van Museum Catharijneconvent, ca. 1200-1600  (Marieke van Vlierden), 2004, p. 16, 306, 347Kerkgeschiedenis van de Graafschap  (E.J. Demoed), 1996, p. 123Man van Smarten van Geertgen tot Sint Jans  (Henri Defoer), 1994, p. 7, afb. 2Dr. D.P.R.A. Bouvy en zijn Catharijneconvent, 2  (Niels H. Koers), 1989, m.n. p. 5, afb. p. 4Een zilveren lavaboblad in het Aartsbisschoppelijk Museum  (Désiré Bouvy), 1965, p. 291-294, m.n. p. 293, pl. CLXIII, afb. 3Beeldhouwkunst : Aartsbisschoppelijk Museum Utrecht  (Désiré Bouvy), 1962, cat. nr. 316, afb. 93Laat-middeleeuwse passiezuilen  (Désiré Bouvy), 1959, m.n. p. 20 afb.Het Kwartier van Zutfen  (E.H. ter Kuile), 1958, p. 186, pl. CLVIII, afb. 469Jaarverslag Aartsbisschoppelijk Museum Utrecht , 1957, afb. 6

Ziet u een fout of heeft u extra informatie over dit object?
Laat het ons weten!