Kruisiging
Meester van de Kruisafneming van Figdor, ca. 1500
ABM s51

De Meester van de Kruisafneming van Figdor is waarschijnlijk de leermeester van Jacob Cornelisz. van Oostsanen (ca. 1475-1533). Van zijn hand is deze, nog traditioneel weergegeven, kruisiging. Het is het oudste schilderij op deze tentoonstelling. Links van het kruis valt Maria, ondersteund door Johannes, in zwijm. Aan de voet van het kruis knielt Maria Magdalena met haar zalfpot. Op de achtergrond links is de intocht van Christus in Jeruzalem te zien; bij de rechter stadspoort de kruisdraging.

zaaltekst tentoonstelling

Met passie geschilderd : topstukken uit de Gouden Eeuw

2008

Niet in het museum te zien

ABM s51

schildering

Kruisdood van Christus

atelier Meester van de Kruisafneming van Figdor (schilder)

1495 - 1504

paneel, olieverf

schenking

1872

In een heuvelachtig landschap met op de achtergrond Jerusalem, weergegeven als middeleeuwse stad, staat het kruis waaraan Christus is genageld. Vier engelen zweven rond het kruis en vangen het bloed uit Christus' wonden op in gouden kelken. Boven Christus' hoofd is het bordje met de letters 'I.N.R.I.' te onderscheiden. Links naast het kruis staan Maria, Johannes en de twee andere Maria's. Maria Magdalena zit geknield voor het kruis, met naast haar de zalfpot. Aan de rechterzijde is een ruitergroep afgebeeld, waaronder zich de gelovige hoofdman bevindt, gezeten op een schimmel. Hij wijst met zijn rechterhand naar de gekruisigde Christus en kijkt in de richting van de beschouwer. Longinus, eveneens te paard, is links achter het kruis te zien in het gezelschap van zijn schildknaap. De laatste houdt de lans waarmee Christus werd verwond rechtop in zijn linkerhand. Met uitzondering van de eenvoudig geklede Maagd Maria, Johannes en een van de andere Maria's, zijn alle figuren voornaam gekleed in gekleurde tunieken, wapenrokken en mantels, sommige van (goud)brokaat. Links op de achtergrond is de intocht van Christus in Jerusalem te zien. Zacheus de tollenaar zit in een boom langs de weg. Bij de rechter stadspoort is de kruisdraging weergegeven. Christus gaat gebukt onder het kruis en wordt geholpen door Simon van Cyrene. Achter Christus staat een man met een opgeheven knuppel. In de poortopening staat een groepje mannen. Veronica is Christus tegemoet gekomen om het zweet van zijn gelaat te wissen. Op het doek is de afdruk van zijn gezicht te zien. Links van haar kijken Maria, Johannes en Maria Magdalena toe. De ronde tempel van Salomo staat prominent in de middeleeuwse stad.

De binnenste stijlen van de verder zwarte lijst zijn voorzien van een gouden polychromie.

Centraal in de voorstelling staat de kruisdood van Christus, zonder aanwezigheid van de twee moordenaars. Opvallend is de houding en de uitdrukking van de personages rond het kruis, welke worden gekenmerkt door droefheid, devotie en waardigheid. Het verheven offer lijkt tot uitdrukking te worden gebracht en niet het wrede gebeuren rond de kruisiging. Op de achtergrond vormt de triomfantelijke intocht van Christus in Jerusalem aan de linkerzijde een contrast met de smadelijke uittocht tijdens de kruisdraging aan de rechter zijde. Het opvangen van het bloed uit Christus' wonden door de vier engelen verwijst naar de eucharistie.

Het paneel is een altaarstuk afkomstig uit de St. Vituskerk te Naarden (Utrecht 1933; Utrecht 1948; Bouvy 1965). De omlijsting is waarschijnlijk origineel (nog bekijken). Sporen van aanhechting van andere luiken ontbreken.

In het Rijksmuseum te Amsterdam bevindt zich een in compositie en stijl sterk verwant schilderij met hetzelfde onderwerp (Amsterdam 1976, inv.nr. A 2212). Op het Amsterdamse stuk ontbreken echter de intocht in Jerusalem en de kruisdraging. Beide stukken moeten uit hetzelfde atelier afkomstig zijn. Zij worden toegeschreven aan de Meester van de kruisafneming uit de verzameling Figdor (Van Riemsdijk 1906), door sommigen ook wel de Meester van de page onder het kruis genoemd (Hoogewerff 1937; Bouvy 1965). Friedländer (1934 (1969)) benadrukt de stilistische verwantschap van de twee schilderijen met het werk van de Meester van de Figdorse kruisafneming (zie ook Utrecht 1948, p. 109-110). Het stuk in Amsterdam werd voorheen toegeschreven aan de jonge Jacob Cornelisz. van Oostsanen (Schretlen 1938) en aan Jan Gerritsz. Sweger (Hoogewerff 1937; Bouvy 1965). Het schilderij in Museum Catharijneconvent werd in het verleden toegeschreven aan: Geertgen tot Sint Jans (Von Wurzbach 1906), aan de zogenoemde Pseudo-Geertgen (Utrecht 1913) en aan een meester uit de school van Geertgen (Utrecht 1933; Utrecht 1948, p. 21-22).
De Meester van de Figdorse kruisafneming (einde 15de-begin 16de eeuw) was waarschijnlijk eerst in Haarlem en daarna in Amsterdam werkzaam. Zijn werk toont stilistische verwantschap met dat van Geertgen tot Sint Jans en van Jacob Cornelis van Oostsanen. Mogelijk was de meester in de leer bij Geertgen en was hijzelf de leermeester van Jacob Cornelisz. (Van Riemsdijk 1906; Winkler 1924; Friedländer 1934 (1969); Schretlen 1938; Snyder 1960; Bouvy 1965; Amsterdam 1976; Defoer, nog te publiceren artikel over marteldood H. Lucia).
Het schilderij werd vermoedelijk rond 1500 vervaardigd (Utrecht 1933; Friedländer (1934) 1969; Utrecht 1948, p. 109). Bouvy (1965) dateert het werk omstreeks 1495.

Body Language : the body in medieval art  (Wendelien van Welie), 2020, p. 33, afb. 1.16Body Language : het lichaam in de middeleeuwen  (Wendelien van Welie), 2020, p. 33, afb. 1.16Ontheemde heiligen : altaarstukken en memorietafels uit oude kerken in Noord-Holland  (Peter van Dael), 2016, p. 21, afb. 64Een kruisigingspaneel uit de Grote of Sint Vitus-kerk van Naarden  (Willemien Deeleman-Van Tyen), 2015, omslag en p.42-44 en p.46, afb.Geuzen & papen : onderzoeksproject van 'Tussen Vecht en Eem'  (Henk Michielse), 2014, p. 48, afb.Geuzen en papen : katholiek en protestant tussen Vecht & Eem 1550-1800  (Henk Michielse), 2013, p. 205, KleurkaternDe schilderijen van Museum Catharijneconvent  (Jeltje Dijkstra), 2002, p. 64, afb.De marteldood van de H. Lucia door de Meester van de Kruisafneming uit de verzameling Figdor  (Henri Defoer), 1998Museum Catharijneconvent : agenda / diary 1997  (Niels H. Koers), 1996, afb. week 12Jeruzalemroute : de betekenis van Jeruzalem voor het christendom aan de hand van een aantal kunstwerken  (Saskia van Haaren), 1995, afb. 8Een Kruisiging uit Naarden in het Catharijneconvent  (Willemien Deeleman-Van Tyen), 1989All the paintings of the Rijksmuseum in Amsterdam [1976] : a completely illustrated catalogue  (P.J.J. van Thiel), 1976, p. 634, nr. A 2212Early Netherlandish painting, 5: Geertgen tot Sint Jans and Jerome Bosch  (Max Jakob Friedländer), 1969, nr. 29, p. 34, afb. 22; p. 96Kerkelijke kunst  (Désiré Bouvy), 1965-1967, dl. 1, p. 48, afb. 23100 Hauptwerke aus dem Erzbischöfliches Museum zu Utrecht , 1958, cat. nr. 10Catalogus schilderijen Aartsbisschoppelijk Museum [1948]  (Antonius Egbertus Rientjes), 1948, p. 21-22, 109-110De religieuse schilderkunst  (J.J.M. Timmers), 1947, p. 18, p. 21-22Geertgen tot Sint Jans [1942]  (W. Vogelsang), 1942, p. 57-58Vroeg werk van Jacob Cornelisz.  (M.J. Schretlen), 1938, p. 145 e.vDe Noord-Nederlandsche schilderkunst, deel 2  (G.J. Hoogewerff), 1937, p. 211-216Die altniederländische Malerei, 5: Geertgen van Haarlem und Hieronymus Bosch  (Max Jakob Friedländer), 1934, nr. 29, p. 34, 57-58, 96, pl. 22Catalogus der schilderijen Centraal Museum Utrecht [1933] , 1933, cat. nr. 519Der Niederländische Malerei der Spätgotik und Renaissance  (Franz Dülberg), 1929, p. 162Die altniederländische Malerei : die Malerei in Belgien und Holland von 1400-1600  (Friedrich Winkler), 1924, p. 378Tentoonstelling van Noord-Nederlandsche schilder- en beeldhouwkunst vóór 1575 , 1913, cat. nr. 29Nederlandsche musea : Rijksmuseum te Amsterdam  (B.W.F. van Riemsdijk), 1906, p. 174-176, afb.Frühholländer I-IV  (Franz Dülberg), 1903-1908, dl. 2, p. 9, pl. 6

Ziet u een fout of heeft u extra informatie over dit object?
Laat het ons weten!