Niet in het museum te zien

ABM bh356

huisaltaar

Drieluikje met centraal Maria met kind op maansikkel

toegeschreven aan Adam Dirksz. (beeldhouwer, Zuid-Nederland)

1500 - 1524

buxushout

oud bezit

1883

Het drieluikje is op een hoog geprofileerd voetstuk geplaatst dat de vorm van een altaar heeft. Het middenstuk toont Maria, die het naakte Christuskind op haar linkerarm draagt. Zij staat op de maansikkel en heeft haar rechtervoet op de kop van de duivel gezet. Deze knielt onder haar op de maansikkel en spert zijn muil wijd open. Maria is omgeven door een mandorla van vlammende stralen en sterren. Rond de stralen een gestileerde wolkenband met in de top een klein houten stokje (leeg). Maria houdt het kind een appel voor. Het naakte kind steekt beide handjes uit. Links en rechts van Maria op de voorgrond twee kleine knielende engelen met gevouwen handen. Maria draagt een over het hoofd teruggeslagen sluier met geplisseerde rand en een ruim bovenkleed met wijde mouwen en een rechthoekige halsuitsnijding waarin een geplooid hemd met v-hals of een halsdoek zichtbaar is. Haar wijde mantel met versierde zoom is voor het lichaam langs gedrapeerd en onder haar rechterarm opgenomen. De mantel hangt neer in een cascade van fijne halfronde en gebroken plooien overgaand in driehoeksplooien. Maria's schoen is stomp. De engelen dragen gegorde tunieken.

Het geheel is geplaatst in een ondiepe nis met dubbelgezwenkte boog. De profilering ervan bestaat uit een breed holprofiel met langs de binnenzijde een holprofiel tussen meerdere rechte profielen. De boogafsluiting bestaat uit samengebonden ranken. In de top een schelpvormig gewelf met visblazen in de zwikken. Bij de boogaanzet kleine gekrulde ranken.

Onder het middenpaneel de tekst: "Tota pulchra es amica mea. Cant. 4"

Op de binnenzijde van het linkerluik staat Barbara en profil naar rechts voor haar toren, met zwaard en boek in haar rechter en een valk op haar linkerhand. Zij staat op een tegelvloer. De voorstelling wordt aan de bovenzijde afgesloten door een ronde, uitgeschulpte boog. In het vlak tussen de rondboog en de ingezwenkte bovenrand samengebonden ranken. Barbara draagt een overkleed met korte mouwen met versierde boorden, waarin wijde siermouwen waarvan de boorden eveneens zijn versierd. Haar mantel is op dezelfde wijze gedrapeerd als die van Maria. Op het lange golvende haar een kroon. De toren heeft drie vensters en wordt bekroond door een uivormige koepel.

Onder Barbara de tekst: "Sancta Barbara".

Op de binnenzijde van het rechterluik is Catharina afgebeeld, iets naar rechts gedraaid, het hoofd naar links, rustend op het linkerbeen. Ook zij staat op een tegelvloer onder een ronde, uitgeschulpte boog, waarboven een rankenbundel. In haar rechterhand een zwaard, op de linker een valk en rechts aan haar voeten het rad. Ze draagt een kleed met nauwe keurs en wijde rok en mouwen. In de rechthoekige halsuitsnijding is een geplisseerd hemd met ronde hals zichtbaar. Het bovenkleed is opgenomen onder de rechterarm, zodat het onderkleed zichtbaar is. Op haar hoofd een kroon met oorraderen.

Onder Catharina de tekst: "(S)ancta Katerina".

De achtergrond van de mandorla, de zijluiken en de teksten is verlevendigd met kleine puntjes. Op de hoeken van de tegels ingeponste punten.

Op de buitenzijde van het linkerluik is tegen een gladde achtergrond Christoffel afgebeeld, driekwart naar links. Hij loopt met hoog opgetrokken linkerbeen door het water en steunt op een grote stam die hij met beide handen vasthoudt. Het Christuskind zit op zijn rechterschouder. Het draagt in de linkerhand een wereldbol en zegent met de rechter. Christoffel heeft een tulband op het hoofd. Hij gaat verder gekleed in een lange, opgeschorte tunica die op de borst openvalt. De uiteinden van zijn wijd uitwaaierende mantel hangen over beide armen. Christus draagt een lang tuniekje.

Op de buitenzijde van het rechterluikje is tegen een gladde achtergrond Joris afgebeeld, driekwart naar links. Hij heeft een lans in zijn rechterhand. Aan zijn linkerarm hangt een grote helm. Op zijn linkerschouder een rechthoekig schild met kruis. Joris staat voor de gevleugdelde draak, die naar links om zijn voeten ligt gekruld. De draak heeft zijn kop omgewend. Joris draagt een naar boven toe uitlopende, ingesneden baret op het lange haar. Verder draagt hij een wapenrusting met een lange geplooide wapenrok. Het schoeisel heeft rechte neuzen.

Het voetstuk bestaat uit een kastje met aan de achterzijde twee openslaande deurtjes. Aan de voorzijde in het midden een paneeltje met in reliëf Johannes de Evangelist. De heilige staat driekwart naar links in een nis met schelpgewelf, afgesloten door een ezelsrugboog bezet met hogels. Hij houdt in zijn linkerhand een kelk, de rechter is opgeheven. Hij is gekleed in omgorde tunica en heeft zijn mantel opgenomen onder de linkerarm. Links en rechts van hem twee rechthoekige velden met opengewerkte ruitjes waarachter de groene zijde zichtbaar is, waarmee het kastje aan de binnenzijde is beplakt. De deurtjes aan de achterzijde draaien op houten pennetjes, bovenaan in in het kastje ingelaten, uitstekende houten scharnieren, onderaan in gaatjes in de sokkel. In het kastje een grijze haarlok. Het kastje rust op een hoge geprofileerde plint en is afgedekt met een geprofileerde dekplaat. De zijkanten van het kastje lopen aan de bovenzijde breed uit om aan te sluiten bij de breedte van de dekplaat. Aan de voorzijde, in het midden van het bovenste profiel van de dekplaat een "sokkeltje" met verdiept middenveld.

De zijluiken zijn uitgevoerd in vlak reliëf. Zij draaien op metalen pennetjes, bovenaan in op de zijkant van het middenluik bevestigde houten scharnieren, onderaan in gaatjes in "het altaar". De profielrand van het rechterzijluik, waar de pinnetjes zijn ingestoken, is later aangezet: de "S" van Sancta ontbreekt. Het middendeel is in dieper reliëf uitgevoerd en samengesteld uit verschillende delen: de geprofileerde lijst vormt met de engeltjes één geheel. De achterwand is hiertegenaan gezet en wordt mede door de balkjes waarin de scharnieren voor de luikjes zijn aangebracht op zijn plaats gehouden. De sterretjes in de stralenkrans zijn opgelijmd. De Maria en de stralenkrans, ieder afzonderlijk gesneden, zijn d.m.v. een spijker of houten pennetje op de achterwand bevestigd. Dit is aan de achterzijde, in het midden van de achterwand, zichtbaar.

De sokkel is opgebouwd uit meerdere delen: het kastje vormt met plint en dekplaat één geheel, de voorzijde ervan bestaat echter uit zeven verschillende onderdelen.

Het middendeel is aan de achterzijde niet geheel vlak, maar loopt over de gehele lengte naar het midden toe op. In de rechterrand een houten pen of stopje. In de achterzijde van het "altaar" twee houten pennen of stoppen in de bovenrand. In het midden boven de deurtjes een klein ingezet blokje. In de achterzijde van de sokkel langs de bovenrand vier houten pennen of stoppen. Door de top van het middengedeelte zijn vanaf de zijkant twee gaatjes aangebracht, door-en-door.

Langs de meeste profielen zijn kraslijnen aangebracht.

Afgebroken: het linkerhandje van het kind, de rechterpink van Maria, de bekroning van het middendeel (gaatje nog aanwezig). Het linkerdeurtje is bij de scharnierpennetjes gescheurd. Van het rechterdeurtjes zit de profielrand met de scharnierpennetjes aan boven en onderzijde los.
Ontbreken: twee sterretjes links onderaan, en twee rechts onderaan in de stralenkrans. Sluiting voor- en achterzijde: in het rechterdeurtje aan de achterzijde, twee gaatjes in de linkerrand, voor nu verdwenen greepje of slotje. In de bovenzijde van het "sokkeltje" aan de voorzijde van het kastje een gaatje, waarschijnlijk voor een nu verdwenen pennetje of stopje waarmee de gesloten luikjes konden worden dichtgehouden.

Het altaartje was bedoeld voor privédevotie. De ruimte in het "altaar" diende om relieken te bergen.

Utrecht 1857: Johannes misverstaan als Christus met de kelk.
Inventaris Rientjes: in Utrecht 1857 het stuk nog vermeld als in bezit van kapelaan H. Beekman te Utrecht. Eerste helft 16de eeuw en: Duits 1530.
Timmers 1949: Zuid-Duits, ca. 1525.
Utrecht 1962 (Bouvy): Zuid-Duits, eerste kwart 16de eeuw.
Volgens Defoer (mondelinge mededeling 1995) is het heel kleine en zeer minutieus uitgewerkte object Vlaams en verwant aan de Vlaamse gebedsnoten.
Leeds 1999: Nederlanden ca. 1520. Abusievelijk als coll. Rijksmuseum Amsterdam.
Scholten 1999: Acht het waarschijnlijk dat het centrum voor dergelijk snijwerk Antwerpen is. Een ander miniatuuraltaar bevindt zich in het Statens Museum für Kunst, Kopenhagen, Vlaams, ca. 1520. [dit vertoont echter verhalende scènes] (zie fig. 6).

Drie van de vier verdwenen sterretjes (twee links, één rechts) zijn op de foto van het ABM nog aanwezig.

Het stuk is waarschijnlijk in de tijd van Van Heukelum, die in 1910 overleed, aan de collectie toegevoegd.

Defoer (mondelinge mededeling): De haarlok is afkomstig van voormalig directeur D.P.R.A. Bouvy.

Geen dag zonder Maria  (Désirée M.D. Krikhaar), 2017, 7 februari5 vragen aan ...  (Herman Pleij), 2016, p. 29, afb.Naar de Middeleeuwen : het Aartsbisschoppelijk Museum in Utrecht vanaf het begin tot 1882  (Elmer Peters), 2012, p. 134, afb.Hout- en steensculptuur van Museum Catharijneconvent, ca. 1200-1600  (Marieke van Vlierden), 2004, p. 248, 272Beeldhouwkunst : Aartsbisschoppelijk Museum Utrecht  (Désiré Bouvy), 1962, cat. nr. 93Achtenveertig eeuwen beeldhouwkunst in hout  (J.J.M. Timmers), 1949, p. 726-727, afb. 12.108Catalogus der tentoonstelling van voor Nederland belangrijke oudheden en merkwaardigheden in de stad en provincie Utrecht voorhanden gehouden van wege het provinciaal Utrechtsch Genootschap voor Kunsten en Wetenschappen , 1857, p. 16, cat. nr. III 39

Ziet u een fout of heeft u extra informatie over dit object?
Laat het ons weten!