Apostel Andreas
Utrecht, ca. 1475-1490
ABM bh376

De visser Andreas is de eerste apostel die Christus volgt. Onder het bewind van keizer Nero sterft hij de marteldood aan een diagonaal kruis, ook wel Andreaskruis genoemd. Dit monumentale beeld heeft oorspronkelijk in een kerk gestaan. Het heeft deel uitgemaakt van een apostelreeks. Dergelijke reeksen staan op een hooggelegen triomfbalk of vormen onderdeel van een altaarstuk. Kenmerkend voor de Utrechtse beeldhouwkunst zijn de dikke golvende haarstrengen, de korte lokken op het voorhoofd en de duidelijk gedefinieerde amandelvormige ogen.

zaaltekst tentoonstelling

Ontsnapt aan de Beeldenstorm : middeleeuwse beeldhouwkunst

2012

Niet in het museum te zien

ABM bh376

beeld

Apostel Andreas

onbekend (Utrecht)

1475 - 1484

eikenhout, verf

oud bezit

1911

Andreas is staande voorgesteld, rustend op zijn rechterbeen. Hij heeft zijn hoofd iets gebogen en naar rechts gewend. Onder zijn rechterarm klemt hij zijn attribuut, het diagonale kruis, en in de linkerhand draagt hij een boek met sluitklamp. Zijn gelaat is zeer gedetailleerd uitgewerkt. De kraaienpootjes bij de vrij kleine ogen en de rimpels op het voorhoofd zijn aangeduid. Zijn haar valt in lange golvende strengen tot op zijn schouders. Zijn eveneens lange en golvende baard is symmetrisch. Andreas staat op een kleine, met zigzag-groeven aangeduide grond.

De heilige is gekleed in een wijd bovenkleed dat hij aan weerskanten, onder zijn linkerarm en het kruis, opschort, zodat voor zijn lichaam een reeks diepe v-vormige plooien ontstaat. Zijn mantel bedekt zijn linkerschouder en is opgenomen onder zijn linkerarm en valt daar in diepe v-vormige plooien en pijpplooien neer.

Polychromie:
Minieme sporen witte grond, zwart en rood op de mantel en groen op het kleed.

Techniek:
Vrijwel rondom bewerkt. De middenbaan aan de achterzijde is vlak. De kern lag voor het werkblok. Noest ter hoogte van de rechteroksel.
Boven op het hoofd enkele deukjes (werkbanksporen?).

Staat:
Afgebroken: het linker- en rechter bovenuiteinde van het kruis (bijgewerkt; in de rechterkruisarm één spijker en een spijkergat en hier gescheurd); links en rechts delen van het grondje afgebrokkeld door insectenvraat, inclusief de tenen van de linkervoet (bijgezaagd).
Aan de achterzijde iets gescheurd.
In het standvlak meerdere spijkergaten; links achteraan twee uitgebroken spijkergaten. Aan de achterzijde in het hoofd een restant van een spijker en twee spijkergaten. Boven in de rug drie spijkergaten. In het midden van de rug een spijkergat. Onderaan een schroefgat. Links achteraan in de rand een nagel, waardoor gescheurd.
Standvlak zeer wormstekig. Verder verspreide houtwormgaten en openliggende gangen, vooral aan de achterzijde en een plek op de plooi onder de linkerhand.

Andreas maakte deel uit van een apostelenreeks. Mogelijk was de reeks onderdeel van een altaarstuk of stond deze op een triomfbalk op de scheiding tussen koor en schip. Zie hieronder.

Inv. Rientjes: 1ste kw. 16de eeuw; later: Gelders, id.
Vogelsang 1911: Nederrijn, begin 16de eeuw.
Bouvy 1947: Kleef/Gelre. Verwant met Petrus en Paulus (ABM bh379 en ABM bh380) en de apostel inv.nr. ABM bh474.
Delft 1952: Gelre, 1ste kw. 16de eeuw.
Utrecht 1962 (Bouvy): Kleef/Gelre, begin 16de eeuw.
's-Gravenhage 1963: id.

Volgens Defoer (mondelinge mededeling aug.'95) wellicht Utrecht. Vergelijk voor de kop de kalkstenen Johannes de Doper uit de Salvatorkerk in Utrecht
(CM, Utrecht, inv.nr.1164; zie: Amsterdam 1980, nr.47).

Van Vlierden: Andreas vertoont inderdaad stilistisch geen verwantschap met de andere bovengenoemde beelden, wel met Utrechtse uit de omgeving van Adriaan van Wesel, bijvoorbeeld bovengenoemde kop. Een tweede beeld uit deze reeks, een Paulus, bevond zich in februari 2000 in de collectie van dhr. Te Watermulder, antiekhandel Abbey Green, te Utrecht die het stuk ditzelfde jaar verkocht aan kunsthandelaar Daniel Katz te Londen. (Zie foto hangmap.) Te Watermulder verwierf het stuk uit een particuliere collectie in Engeland. De plooival van dit laatste stuk lijkt wat ondieper en stugger, met bredere graten. Het oppervlak van het haar lijkt wat meer weggesleten. De grootte is vrijwel gelijk. Achter in de rug van dit stuk bevinden zich twee bevestigingsgaten met afgezaagde houten pinnen, doorsn. kleiner dan 1 cm. De kern van het werkblok lag aan de voorzijde. Het stuk is aan de achterzijde bewerkt, met uitzondering van het hoofd, waarvan het haar deels geheel niet is uitgewerkt, deels als zigzag-patroon is aangeduid. Ook van dit stuk is het grondje afgebrokkeld door houtworm-aantasting. Het stuk is m.i. wel uit hetzelfde atelier maar mogelijk van een andere hand.

Mittelalterliche Bildwerke aus Utrecht 1430-1530  (Dagmar Preising), 2013, p. 258-259, cat. nr. 42, afb.Middeleeuwse beelden uit Utrecht 1430-1530  (Micha Leeflang), 2012, p. 258-259, cat. nr. 42, afb.Hout- en steensculptuur van Museum Catharijneconvent, ca. 1200-1600  (Marieke van Vlierden), 2004, p. 204, 209, 316Uit het goede hout gesneden : religieuze houtsculptuur uit het Museum Catharijneconvent Utrecht in dialoog met de Gruuthusecollectie  (M. Parez), 2004, p. 18A netherlandish Saint Andrew from Cleves  (Sara Jane Pearman), 1980Kunst uit kerkelijke musea in Nederland  (H.J.A.M. van Haaren), 1963, cat. nr. 114Beeldhouwkunst : Aartsbisschoppelijk Museum Utrecht  (Désiré Bouvy), 1962, cat. nr. 217Prisma der bijbelse kunst , 1952, p. 198, cat. nr. 292aDe middeleeuwsche beeldhouwkunst in de Noordelijke Nederlanden  (Désiré Bouvy), 1947, p. 189Holzskulptur in den Niederlanden, 1: das Erzbischöfliche Museum zu Utrecht  (W. Vogelsang), 1911, nr. 101, pl. XCatharijnebrief : magazine van Museum Catharijneconvent Utrecht , 27 (sept. 1989 ) p. 5

Ziet u een fout of heeft u extra informatie over dit object?
Laat het ons weten!